وحدت و همگرایی در اندیشه اسلامی صفحه 85

و آنان را گمراه و مجرم نخواند، بلکه به دور از هرگونه توهین به آنان و بدون متهم کردن آنها به بی دینی، به گفت وگو با آنان پرداخت.

امام علی(علیه السّلام)‰ که در مکتب متعالی قرآن پرورش یافته است، حتی آن گاه که دربارۀ دشمنی سفاک مانند معاویه سخن می گوید، به گونه ای رفتار می کند که حتی ممکن است برخی بپندارند شاید دشمن آن حضرت بر حق باشد. علی(علیه السّلام)‰ در جریان انتخاب حَکَم، به حَکَمَین فرمود: «انظروا فإن کان معاویی أحقّ بها أثبتاه و إن کنتُ أولی بها فأثبتانی»؛ بنگرید که اگر معاویه را برای حکومت سزاوارتر یافتید، حکومت را به وی وانهید و اگر تشخیص دادید که من شایسته ترم، مرا در این امر تثبیت نمایید.(1)

7. عفو و مدارا

گرچه به تناسب شرایط زمان، گاه باید بر دشمن بیگانه سخت گرفت(2) و بر او ضرباتی کاری وارد آورد،(3) اما اگر در میان مسلمانان اختلافی رخ دهد، نباید با مخالفان خشونت ورزید، بلکه باید به جای طرد این مخالفان، بدیهای آنان را دور ساخت؛ چرا که حوزۀ اسلام، کانونی است که بر مدار مهر و دوستی می چرخد و در آسمان این دین، صلای  « رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ » €(4) و «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ »€(5) طنین انداز است.

قرآن شیوۀ برخورد با مخالفان را به همگان می آموزد: «لَا تَسْتَوِی الْحَسَنَهُ وَلَا السَّیِّئَهُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ »€ ؛ هرگز نیکی و بدی یکسان نیست؛ بدی را

1- احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج، بیروت، دار النعمان، چاپ اول، 1386 ق، ج1، ص276.
2- نک: فتح (48)، آیۀ 29.
3- نک: انفال (8)، آیۀ 12.
4- نک: فتح (48)، آیۀ 29.
5- «با آنان طریقۀ عفو و بخشش در پیش گیر و به کار پسندیده فرمان ده و از نادانان روی بگردان»، اعراف (7)، آیۀ 199.