وحدت یا توحید؟!: نگرشی بر نظریه استاد حسن زاده آملی صفحه 14

رجعت العلیه والافاضه إلی تطور المبدأ الاول بأطواره.(1)

معنای "علت بودن" و افاضه خداوند به این باز می گردد که خودِ او به صورت های مختلف و گوناگون درمی آید.

و می گویند:

إن العارف من یری الحق فی کل شیء بل یراه عین کل شیء.(2)

عارف کسی است که حق را در همه چیز ببیند؛ بلکه عارف او را عین هر چیز می بیند.

و می گویند:

الحق هو المشهود، والخلق موهوم.(3)

آن چه دیده می شود همان حق است، و خلق وهم و خیال می باشد.

و می گویند:

(فاذا شهدْناه شهدْنا نفوسَنا) لان ذواتنا عین ذاته، لا مغایره بینهما إلا بالتعیّن والاطلاق... و(إذا شهدَنا) أی الحق (شهِدَ نفسَه) أی ذاته التی تعیّنت وظهرت فی صورتنا.(4)

هنگامی که ما خداوند را شهود می کنیم خودمان را شهود کرده ایم، زیرا ذات ما عین ذات اوست، هیچ مغایرتی بین آن دو وجود ندارد جز اینکه ما متعیّنیم و او مطلق...؛ و

1- . "مشاعر" ملاصدرا 83.
2- . "فصوص الحکم" ابن عربی 192، الزهرا، چاپ اول، سال 1366.
3- . شرح فصوص الحکم، 244.
4- . شرح فصوص الحکم، 389.