وحدت یا توحید؟!: نگرشی بر نظریه استاد حسن زاده آملی صفحه 15

هنگامی که او ما را شهود می کند، ذات خودش را که تعیّن یافته و به صورت ما درآمده و ظهور کرده است مشاهده می کند.

و می گویند:

والعارف المکمّل من رأی کل معبود مجلی للحق یعبد فیه، ولذلک سمّوه کلهم إلها مع اسمه الخاص بحجر أو شجر أو حیوان أو إنسان أو کوکب أو ملک.(1)

عارف کامل آن است که هر معبودی را نموداری بداند که حق در آن پرستیده می شود، و به همین جهت است که همه ایشان آن را "اله" نامیده اند، گرچه نام آن یا سنگ است و یا درخت، و یا حیوان است و یا انسان، و یا ستاره است و یا فرشته.

و می گویند:

اگر مسلمان که قائل به توحید است و انکار بت می نماید بدانستی و آگاه شدی که فی الحقیقه بت چیست و مظهر کیست و ظاهر به صورت بت چه کسی است، بدانستی که البته دین حق در بت پرستی است. بت را هم حق کرده و آفریده است، و هم حق گفته که بت پرست باشند... و هم حق است که به صورت بت ظاهر شده است... و چون او به صورت بت متجلی و ظاهر گشته است، خوب و نکو بوده است... چون فی الحقیقه غیر حق موجود نیست، و هر چه هست حق است.(2)

مسلمان گر بدانستی که بت چیست بدانستی که دین در بت پرستی است(3)

و می گویند:

1- . فصوص الحکم ابن عربی انتشارات الزهرا، چاپ اول، 1366، 195.
2- . شرح گلشن راز لاهیجی، محمد 639 647.
3- . شرح گلشن راز لاهیجی، محمد، 641.