وحدت یا توحید؟!: نگرشی بر نظریه استاد حسن زاده آملی صفحه 19

سالک از هر چه در قید تعیّن آید اعراض نماید و نفی همه کند، و علی الدوام متوجه ذات حق باشد تا... ببیند که همه عالم خودِ اوست و همه با وی قائمند، و جسمانیات و روحانیات بالکل مظاهر اویند و او را در هر جا به نوعی تجلی و ظهور است.(1)

و می گویند:

ما عدمهاییم و هستی ها نماتو وجود مطلقی، هستیِ ما(2)

و می گویند:

جمله المحسوسات عدم وهباء.(3)

تمامی محسوسات، هیچ و پوچند.

نادرستی سخنان فوق روشن و آشکار است، اینک به برخی از اشکالات آن به طور خلاصه اشاره می کنیم، سپس به توضیح هر یک از آن ها می پردازیم:

خلاصه اشکالات:

1. تقسیم موجودات، به دو قسم مذکور یعنی دو قسم "تقابلی" و "احاطی"، به گونه ای که در یک قسم، افراد در مقابل هم و خارج از یکدیگر باشند، و در

1- . شرح گلشن راز لاهیجی، محمد 158.
2- . مولوی.
3- . "روح مجرد" حسینی تهرانی، محمدحسین 448.