وحدت یا توحید؟!: نگرشی بر نظریه استاد حسن زاده آملی صفحه 6

توصیف ذات خداوند متعال به احاطه وجودی و جزء و کل و درون و برون داشتن صحیح نیست.(1)

بر این اساس روشن می شود تقسیمی که در کتاب مورد اشاره بیان شده است، اولا تقسیمی اعتباری و بدون ملاک واقعی بوده، به نحوه نگاه و ملاحظه ما نسبت به اشیا بستگی دارد. ثانیا تصور آن تنها در مورد قسم اول از دو قسمی که توضیح دادیم (یعنی تنها در مورد موجود حادث و دارای جزء) ممکن است، در حالی که غیریتِ وجود خدا و خلق، از جهت تباین و تفاوت ذاتیِ آن ها، و به این گونه است که مخلوق، حقیقتی قابل وجود و عدم، حادث، پذیرای زیاده و نقصان، دارای اجزا و ابعاض است؛ ولی خداوند متعال فراتر از این است که جزء و کل، مقدار، زمان، مکان، شدت و ضعف،(2) کوچکی و بزرگی و... داشته باشد.

امام جواد علیه السلام می فرمایند:

إن ما سوی الواحد متجزئ، واللّه واحد أحد لا متجزئ ولا متوهم بالقله والکثره، وکل متجزئ أو متوهم بالقله والکثره، فهو مخلوق دال علی خالق له.(3)

1- . تقسیم بندی ناقص و نادرست: الف: موجوداتی که افراد آن در مقابل یکدیگرند، مانند انسانی در مقابل انسان دیگر. ب: موجوداتی که برخی در احاطه برخی دیگرند مانند وجود جزء در مقابل کل. تقسیم بندی کامل و درست: الف: موجود دارای مقدار و اجزا مخلوق. ب: موجود بدون جزء و کلّ و مقدار و عدد و زمان و مکان (خالق).
2- . با مراجعه به متون فلسفی و عرفانی کاملا روشن می شود که اعتقاد اهل فلسفه و عرفان به تفاوت داشتن افراد وجود از جهت شدّت و ضعف، هیچ تصویری جز تفاوت آن ها از جهت کوچکی و بزرگی شان نداشته، و اعتقاد به تشکیک وجود ثبوتا و اثباتا نادرست است.
3- . التوحید، 193؛ کافی، 1 / 116؛ بحارالانوار، 4 / 153.