وحدت یا توحید؟!: نگرشی بر نظریه استاد حسن زاده آملی صفحه 7

همانا غیر از خداوند یکتا، همه چیز دارای اجزا است؛ و خداوندِ بی مانند نه دارای اجزا است، و نه قابل تصور به پذیرش کمی و زیادی می باشد. هر چیزی که دارای اجزا بوده، یا قابل تصور به پذیرش کمی و زیادی باشد مخلوق است، و دلالت بر این می کند که نیازمند به خالق است.

اینک به توجه به اهمیت مسأله توحید، مطلب مذکور را به طور مفصل از کتاب نام برده نقل کرده، و پس از آوردنِ نصوصی دیگر از اهل عرفان درباره وحدتِ وجود، به پاسخ آن اشاره می کنیم.

وحدت یا توحید؟!

در کتاب "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" تحت عنوان "تعیّن اطلاقی و احاطی واجب به بیان کمل اهل توحید" آمده است:

اکنون شایسته است که تعیین موعود را بر مبنای رصین و قویم وحدت شخصیه وجود به بیان کمّل اهل توحید عنوان و تقریر کنیم، تا وحدت از دیدگاه عارف با حفظ کثرت مبیّن شود، و در عین حال که "غیرتش، غیر در جهان نگذاشت"(1) تمیّز او از غیر معلوم گردد.

تعیّن بر دو وجه متصور است یا بر سبیل تقابل، و یا بر سبیل احاطه که از آن تعبیر به احاطه شمولی نیز می کنند، و امرِ امتیاز از این دو وجه بدر نیست. زیرا که شی ء از مغایر خود ممتاز است به اینکه صفتی خاص در این شی ء است و صفتی دیگر مقابل آن صفت در شی ء مغایر آن، چون تمایز مقابلات از یکدیگر که در این تمایز، ممتازان تعدد واقعی