دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 10

است :

اءلا اءخبرکم بالفقیه ، حق الفقیه ؟ قالوا بلی یا اءمیرالمؤ منین . قال : ان الفقیه ، حق الفقیه ، من لم یقنط الناس من رحمه الله ، و لم یؤ منهم من عذاب الله ، و لم یرخص لهم فی معاصی الله (28). یعنی آیا می خواهید فقیه واقعی را بشناسید؟ گفتند آری ای امیرالمؤ منین . فرمود: فقیه واقعی کسی است که مردم را از رحمت خدا ناامید نکند و ایشان را از عذاب خدا در امان ندارد و به ایشان اجازه نافرمانی خدا را ندهد.

یحیی بن سعید انصاری گفته است : ما اءدرکت فقهاء ارضنا الا یسلمون فی کل اثنتین من النهار . (29)

و عمر بن الخطاب گفته است : تفقهوا قبل اءن تسودوا (30). یعنی پیش از آنانکه به ریاست رسید، دانا و فقیه شوید. و نیز گفته است : من سوده قومه علی فقه کان حیاه له و لهم ، و من سوده ، قومه علی غیر فقه کان هلاکا له ولهم . (31)

ابن عبدالرحمان در تعریف ابن عباس گفته است : انه قاری لکتاب الله ، فقیه فی دین الله (32). و در باب اختلاف فقها در سنن دارمی چنین آمده است : عمر بن عبدالعزیز به سراسر کشور اسلامی بخشنامه کرد که باید میان هر قوم و ملتی بر اساس اتفاق نظر فقهای ایشان داوری به عمل آید (33).

و نیز آورده است : و اذا جلسوا العشاء الآخره جلسوا فی الفقه (34). و یا: و لاباءس بالسمر فی الفقه (35) یعنی شب زنده داری به خاطر فقه مانعی ندارد. و یا: و کانوا یتجالسون باللیل و

یذکرون الفقه (36). یعنی یاران پیامبر خدا (ص ) شبها تشکیل جلسه می دادند و به مذاکرات فقهی می پرداختند.

در صحیح بخاری در باب السمر فی الفقه (37)، آمده است که شعبی گفت : آنگاه عدی بن حاتم به کوفه وارد شد، ما به همراه تنی چند از فقهای کوفه به دیدارش رفتیم (38).

و از عمران منقری آورده اند که گفت : روزی به حسن ، که درباره چیزی اظهار نظر می کرد، گفتم : ای ابو سعید! نظر فقها در این مورد چنین نیست . او پاسخ داد: وای بر تو! آیا تا به حال فقیهی را دیده ای ؟ فقیه کسی است که به دنیا پشت پا زده ، خواهان آخرت بوده ، و در دینش بصیر و بینا، و همواره در عبادت پروردگارش کوشا و ساعی باشد(39).

اینها مطالبی هستند که در کتابهای مکتب خلفا آمده ، اما آنچه در کتابهای مکتب اهل بیت آمده ، از این قرار است :