دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 14

از آنچه آوردیم و بسیاری همانند آن ها، چنین بر می آید که اجتهاد در قرن اول هجری به معنی به کار بردن توان معنی داشته ، و سپس معنی و

مفهوم آن تغییر کرد تا اینکه در اصطلاح مسلمین به مفهوم استنباط احکام شرعی از ادله تفصیلی آن در آمده است .

2. اجتهاد در اصطلاح مسلمانان

غزالی در تعریف اجتهاد می گوید: اجتهاد عبارت است از به کار بردن نهایت سعی و کوشش در هر کاری و این لفظ تنها در موردی به کار می رود که کوشش و تلاش بخواهد... اما همین لفظ در عرف علمای دین به تلاش و کوشش پیگیری گفته می شود که شخص مجتهد در کسب دانش احکام شرعیه به کار می برد...(59).

دهلوی نیز در تعریف اجتهاد می گوید: اجتهاد به معنای واقعی آن به کار بردن نهایت سعی و کوشش است برای دست یابی به احکام شرعی از طریق ادله تفصیلی که اساس آن بر چهار رکن اصلی قرار می گیرد که عبارتند از: کتاب و سنت و اجماع و قیاس (60).

محمد امین نیز در کتاب تیسیر التحریر (61) خود، ادله احکام را به همین ترتیب آورده است .

معانی اصطلاحی اجتهاد در مکتب خلفا، اینها بود که گفته شد. همین اصطلاح بعد از قرن پنجم هجری نزد علمای مکتب اهل بیت رایج و شایع گردید. به طوری که علامه حلی درگذشته به سال 726 هجری در کتاب مبادی الاصول فصل دوازدهم از بحث اول در اجتهاد، شرحی آورده که خلاصه آن از این قرار است :

الاجتهاد هو استفراغ الوسع فی النظر فیما هو من المسائل الظنیه الشرعیه علی وجه لازیاده فیه .

به کار بردن لفظ اجتهاد در حق رسول خدا (ص ) درست نیست ؛ زیرا خداوند می فرماید: و ما ینطق عن الهوی . یعنی پیغمبر سخن از باب

میل و هوای دل نگوید سوره نجم ، آیه 4. زیرا حاصل اجتهاد ظن و گمان است ، و رسول خدا (ص ) قادر است تا از طریق وحی به حکم قطعی دست یابد. حضرتش در بیشتر احکام پاس می داشت تا وحی و دستور آسمانی به او برسد، و اگر اجازه داشت تا خود اجتهاد کند، این کار را می کرد. زیرا اگر به او اجازه داده می شد، جبرئیل (ع ) نیز اجازه می یافت تا اجتهاد کند، و به این ترتیب باب جزم و یقین بر روی قوانینی که بر رسول خدا (ص ) از جانب خدا آورده بود بسته می شد! زیرا که گاه می شود اجتهاد درست و بجا از کار در می آید، و گاه خطا و اشتباه . و در چنین حالتی پیغمبر خدا (ص ) مجاز نیست تا به چنان دستوری چشم و گوش بسته گردن نهد و فرمان برد. زیرا این کار اطمینان و اعتماد به گفتارش را سلب می کند.