دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 307

روایت سوم با همین نتیجه از قاسم بن سلیمان ، از امام صادق (ع ) آمده که فرموده است : علی (ع ) به برادرزاده همراه با جد میراث پدرش

را داده بود.

ب . سخنان ائمه (ع ) در بطلان عول

عول در اصطلاح فقهی آن است که سهام ورثه از مقدار حصه های مفروضه بیشتر باشد. و این حالت هنگامی پیش می آید که یکی از زوجین جزء ورثه متوفا باشد. مثلا اگر کسی از دنیا برود و بازماندگانش دو دختر و پدر و مادر و زنش باشند، باید که به هر دختر یک ثلث ، و به هر یک از پدر و مادر یک ششم ، و به زن یک هشتم ما ترک پرداخت شود. از آنجا که سهام حد اکثر شش است ، و در اینجا به حکم وجوب مقدار یک هشتم بر مجموع سهام اضافه شده است . آنها که سهم الارث را در چنین مواردی تعدیل می کنند، این مقدار را به موجب فقه مکتب خلفا بر یکایک سهام وارث سرشکن می نمایند. اما در مکتب اهل بیت چنین نیست ، و مقدار نقص بر سهم الارثی وارد می شود که خداوند حصه دیگری را برای او مشخص نکرده باشد.

بر این اساس ، مرد که در شرائطی نصف میراث زنش به او تعلق می گیرد و به هنگام تغییر شرایط، سهمش از نصف به یک چهارم تبدیل می شود یعنی به حصه دوم نزول می کند، چیزی از او کسر نمی شود. همچنین زن که برنده یک چهارم میراث شوهرش می باشد و با تغییر شرایط، سهمش به یک هشتم پایین می آید پس از آن چیزی از او کسر نمی شود. هر یک از پدر و مادر نیز که دریافت کننده یک سوم میراث فرزندشان می باشند و در صورت

تغییر شروط، سهمشان به یک ششم تقلیل پیدا می کند، مشمول این کسری نمی شوند.

پس در هر حال نقص به نامبردگان در بالا تعلق نمی گیرد، بلکه در مثال مورد بحث نقص مزبور بر ارث دختر و خواهرش وارد می شود. به این ترتیب که اگر یکی بود نصف و اگر بیشتر شدند دو ثلث و اگر این مقدار از سهم الارث به خاطر زیادتی سهام ورثه به ایشان نرسد، آنچه باقی بماند حصه آنها خواهد بود. بنابراین تقسیم ، میراث میان وراث مثال بالا به این ترتیب می شود که :

به هر یک از پدر و مادر یک ششم و به زن یک هشتم میراث پرداخت می شود، و سپس باقیمانده به دو دختر متوفا تسلیم می گردد (1214).

اینک در زیر، روایاتی از ائمه اهل بیت (ع ) را در مورد عول از نظر می گذرانیم .

1. از محمد بن مسلم ، فضیل بن یسار، برید عجلی و زراره بن اعین ، به نقل از امام باقر (ع ) آمده که آن حضرت فرموده است : سهام ، عول پذیر نیست و از شش سهم نیز تجاوز نمی کند (1215).