دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 324

مسلم نیز از حذیفه آورده است که پیامبر خدا (ص )

فرمود: پس از من فرمانروایانی بر سر کار خواهند آمد که در راستای هدایت من گام بر نمی دارند و بر سنت من عمل نمی کنند، در میانشان مردانی وجود خواهند داشت که در هیکل آدمیشان قلب شیطان می تپد پرسیدم : ای پیامبر خدا! اگر من در چنان زمانی زنده باشم ، تکلیفم چیست ؟ فرمود: فرمانبردار باش ، حتی اگر پشتت را تازیانه بزنند و مالت را مصادره کنند (1299)!

احادیث چهارگانه زیر را مسلم در صحیح خود آورده است :

1. از زید بن وهب از قول عبدالله آمده است که رسول خدا (ص ) فرمود: پس از من خود خواهانی بر سر کار خواهند آمد، و کارهای ناپسند مرتکب خواهند شد! پرسیدند: ای رسول خدا! اگر ما چنان روزگاری را ببینیم چه باید بکنیم ؟ فرمود: آنچه را بر عهده دارید انجام دهید و حقتان را هم بخواهید.

2. از وائل حضرمی آمده است که سلمه بن یزید از رسول خدا (ص ) پرسید: ای رسول خدا! اگر فرمانروایان ما از ما اطاعت بخواهند، ولی حق ما را رعایت نکنند، چاره چیست ؟ آن حضرت در پاسخ فرمود...شنوا و فرمانبردار باشید که آنها بارکش کارهای خویشتنند و مسؤ ول آن ، و شما هم در بند وظایفی که بر عهده دارید.

3. از ابوهریره آمده است که رسول خدا (ص ) فرمود: هر کس که سر از فرمانبرداری بپیچد و خود را از هماهنگی با جماعت کنار بکشد و در آن حالت بمیرد، مردنش ، مردن جاهلیت خواهد بود! همانند این حدیث را از ابن عباس نیز آورده است .

4. عوف بن مالک اشجعی آمده

است که از پیامبر خدا (ص ) شنیدم که می فرمود: بهترین فرمانروایان کسانی هستند که شما آنها را دوست دارید و آنها هم شما را دوست دارند. شما با آنها مراوده می کنید و آنها نیز با شما مراوده می کنند و به درد شما می رسند. اما بدترین فرمانروایانتان کسانی می باشند که شما آنها را دشمن دارید و آنها هم شما را دشمن می دارند! شما آنان را لعن و نفرین می کنید، آنها نیز شما را لعن و ناسزا می گویند! ما پرسیدیم : ای پیامبر خدا! در چنین صورتی آیا با آنها بجنگیم ؟ آن حضرت فرمود: نه ، مادام که در میان شما نماز برپا می دارند، نه ! مادام که در میان شما نماز برپا می دارند. شما اگر فرمانروایانی را دیدید که مرتکب گناه می شوند، به خاطر آن معصیت بر آنها روی ترش کنید! آری به خاطر آن معصیت بر آنها اخم کنید، ولی دست از فرمانبرداری ایشان نکشید (1300).

درگذشته اجتهاداتی را از صحابه و تابعین ، بویژه خلفا، در احکام اسلامی ، بیان کردیم و عملکرد آنها را بر مبنای رای ، شخصی و اجتهادشان را در مقابل نصوص قرآن و سنت پیامبر (ص ) مورد مطالعه قرار دادیم که معتقد بودند سیاست حکومتشان چنین اقتضا داشته است و غیره .

و دیدیم که پیروان مکتب خلفا همان اجتهادات را مصدری برای تشریع در مقابل نصوص کتاب خدا و سنت پیامبرش به حساب آورده اند. و از همین جا برخی از فقهای مکتب خلا عمل به رای ، چون قیاس و استحسان ، را از موارد