دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 88

در نهایه اللغه ابن اثیر در واژه ارم آمده است : الآرام ، بمعنای اعلام ، و عبارت از سنگهایی است که در دشت و بیابان بر سر یکدیگر و به منظور نشانه و راهنما می نهند و مفرد آن ارم ، هموزن عنب است . مردمان دوره جاهلیت عادت داشتند که اگر در راه خود چیزی را می یافتند که نمی توانستند آن را با خود بردارند، در همانجا سنگی را به عنوان نشانه و راهنما بر روی آن می نهادند تا به هنگام بازگشت آن را یافته بردارند.

در لسان العرب و دیگر کتابهای لغت آمده است :

رکزه یرکزه ، هنگامی که آن را در دل خاک و زمین پنهان کرده باشند و رکاز عبارت است از قطعاتی از طلا و نقره که آن را از درون زمین یا معدن بیرون کشیده

باشند و مفرد آن رکزه است .

در نهایه اللغه آمده رکزه پاره جواهری طبیعی که درون زمین مدفون شده باشد جمع آن رکاز است .

فشرده روایات گذشته :

از روایاتی که گذشت به طور فشرده چنین به دست می آید که رسول خدا (ص ) مقرر داشته تا از هر چه که از دل زمین بیرون آورده شود، از طلا و نقره خواه گنجینه باشد یا معدن ، خمس پرداخت شود. و هر دوی آنها، بر خلاف آنچه که ادعا می کنند، هیچ ارتباطی با غنایم جنگی ندارند و جزء آن به حساب نمی آیند که می گویند خمس باید از غنایم جنگی پرداخت شود. و مقصود از لفظ غنمتم در آیه شریفه خمس باید از غنایم جنگی پرداخت شود. و مقصود از لفظ غنمتم در آیه شریفه خمس نیز چنین است . و با توجه به دلایلی که آوردیم و روایات گذشته نیز مؤ ید آن است ، لفظ غنمتم در تشریع اسلامی دستاورد آدمی را، هم از راه جنگ و هم از راه غیر جنگ ، شامل می شود.

پس از همه آنچه گذشت ثابت می شود که خمس در اسلام اختصاص به غنایم جنگی ندارد و همین نتیجه را برخی از فقهای مکتب خلفا، مانند قضای ابویوسف در کتاب الخراج (346)، از همین روایات به دست آورده اند. قاضی ابویوسف حکم وجوب ادای خمس را از غیر غنایم جنگی استنباط کرده است که می گوید:

به هر چه که از معادن به دست آید، کم یا زیاد، خمس تعلق می گیرد. حتی اگر کسی کمتر از وزن دویست درهم نقره و یا کمتر از وزن

بیست درهم طلا از معدن به دست بیاورد، باید خمس آن را بپردازد. و این هیچ ارتباطی به زکات ندارد (347). بلکه در اینجا به غنایم مربوط می شود. و بر خاک چیزی تعلق نمی گیرد، بلکه خمس بر طلا و نقره خالص و آهن و مس و سرب تعلق خواهد گرفت . و بر هزینه ای که برای استخراج آنها صرف می شود خمس تعلق نمی گیرد. و اگر هزینه به کار رفته برابر ارزش مواد استخراج شده باشد، باز هم بر آن خمس نیست ، بلکه خمس وقتی است که هزینه از ارزش مواد استخراج شده کم یا زیاد کسر شود، و به غیر از فلزات از مواد سنگی ، مانند یاقوت ، فیروزه ، سرمه ، جیوه ، گوگرد و گل سرخ ، هر چه که به دست آید خمس تعلق نمی گیرد (348). زیرا که آنها از جنس گل و خاک می باشند. سپس می گوید. پس اگر کسی مقداری طلا یا نقره یا آهن و یا سرب و یا مس از معدن به دست آورد و او مدیون باشد و سخت بدهکار، خمس آنها از او ساقط نمی شود. مگر نمی بینی که اگر سربازی از افراد سپاهی در میدان جنگ غنیمت جنگی به دست آورد، خمس آن از وی گرفته می شود و هیچ نگاه نمی کنند که آیا بدهکار است یا نه ؛ زیرا اگر بدهکار هم باشد باید خمسش را بپردازد.