آشنایی با کشورهای اسلامی صفحه 4

عربستان سعودی‌

مشخصات و شرایط عمومی عربستان سعودی‌

پیش زمینه تاریخی‌

اشاره

سرزمین عربستان دارای پیشینه تاریخی کهنی است که به روزگار حضرت ابراهیم باز می‌گردد. بعد از ظهور اسلام، عربستان کنونی مرکز جهان اسلام بود و دو شهر مقدس مکه و مدینه در کانون آن قرار داشتند. در قرون اولیه اسلام امویان و عباسیان بر عربستان حاکم بودند. در قرون اخیر عربستان تحت حاکمیت امپراتوری عثمانی قرار داشت و با ظهور فرقه وهابیت از قرن نوزدهم، سرنوشت سیاسی این سرزمین دچار تغییر شد.

بعد از جنگ جهانی اول و با همکاری وهابیون و آل سعود و حمایت انگلستان، کشور کنونی عربستان سعودی به تدریج شکل گرفت. در سال، امیرعبدالعزیز بن سعود خود را پادشاه عربستان سعودی خواند و در سال میلادی سرزمین‌های تحت فرمان خود را که چهار پنجم شبه جزیره عربستان را شامل می‌شد، رسماً عربستان سعودی نامید. با تأسیس عربستان سعودی در سال، آل سعود تاکنون با ایدئولوژی وهابیت و همچنین درآمد سرشار ناشی از فروش نفت بر این کشور حاکمیت دارد و اکنون عربستان به عنوان یکی از اصلی‌ترین کشورهای منطقه خلیج فارس محسوب می‌شود.

موقعیت جغرافیایی‌

کشور عربستان سعودی از نظر طول و عرض جغرافیایی در درجه شمالی و درجه شرقی قرار دارد. همسایگان این کشور شامل عراق، اردن، کویت، عمان، قطر، امارات متحده عربی، یمن و بحرین است. مساحت آن// کیلومتر مربع، طول مرزهای خاکی آن/ کیلومتر و طول مرزهای آبی آن/ کیلومتر می‌باشد.

طول مرزهای خشکی عربستان به تفکیک همسایگان عبارتنداز: عراق کیلومتر، اردن کیلومتر، کویت کیلومتر، عمان کیلومتر، قطر کیلومتر، امارات متحده عربی کیلومتر و یمن کیلومتر است.

جمعیت‌

جمعیت عربستان سعودی در جولای سال، در حدود 137/ 910/ 27 نفر برآورد شد که شامل حدود 670/ 675/ 5 نفر آن اتباع بیگانه مقیم این کشور هستند. حدود درصد سعودی‌ها از نظر قومی عرب هستند، درصد از جنوب آسیا یا نسل‌های جنوب آسیایی می‌باشند که شامل هندی‌ها، پاکستانی‌ها و بنگلادشی‌ها است. علاوه بر این برخی شهروندان از نسل‌های آسیایی و آفریقای شرقی و زیرصحرا هستند. بسیاری از اعراب از کشورهای نزدیک به این پادشاهی استخدام شده‌اند. بیش از میلیون مهاجر از سراسر کشورهای جهان در عربستان وجود دارند که شامل هندی:/ میلیون، بنگلادشی: میلیون، فیلیپینی: 0/، پاکستانی:/، مصری:/، یمنی:/، اندونزیایی:/، سریلانکایی:/، سودانی:/، سوری:/ و ترک:/ نفر است. حدود/ نفر نیز غربی در عربستان سعودی ساکن می‌باشند.

اکثر جمعیت عربستان پیرو وهابیت و سلفی‌گرایی (سنی) هستند، جمعیت شیعی این کشور حدود تا درصد برآورد می‌شود که اغلب در استان‌های شرقی و در حاشیه خلیج فارس و سپس استان‌های جنوب غربی در مرز یمن، مکه و به ویژه مدینه و سایر شهرهای بزرگ این کشور زندگی می‌کنند.

ساختار اجتماعی فرهنگی‌

جامعه عربستان بر پایه روابط قبیله‌ای استوار است. وجود تعصب و علقه نیرومند قبیله‌ای به علاوه مذهب، شکل دهنده کلی فرهنگ جامعه می‌باشد. با این که دین اسلام در این سرزمین ظهور نمود و مدت زمانی این سرزمین مرکزیت جهان اسلام را به عهده داشت، اما از آنجا که در سرزمین فوق قبیله‌های زیادی زندگی می‌کنند و هر کدام آداب و رسوم خاص خود را به عنوان یک میراث نگهداری می‌کنند، نتوانستند با بهره‌گیری از آیین اسلام به تمدنی بزرگ دست یابند.

جامعه عربستان یک جامعه سنتی است و از خصایص ویژه آن به مانند دیگر جوامع جهان سوم، تبعیض شدید طبقاتی می‌باشد. اختلاط مردم بومی کشور با مهاجران یک بافت اجتماعی ناهماهنگ را تشکیل داده است. این طبقه به وجود آمده به همراه کسبه، کارگران و کشاورزان در مقابل طبقه مرفه و اشرافی و وابستگان دولتی کمتر مورد حمایت قرار می‌گیرند. به طور کلی آداب و رسوم مردم عربستان تحت تأثیر فرهنگ اسلامی قرار دارد. در کنار آداب و رسوم به جا مانده از فرهنگ اسلامی، فرهنگ قبیله‌ای و بیابانی نیز در میان مردم دیده می‌شود.

دین در میان مردم عربستان نفوذ زیادی داشته، در اوضاع فرهنگی، سیاسی و اجتماعی آن نقش اساس ایفا می‌کند. این کشور براساس ظواهر شریعت اسلامی اداره می‌شود و قوانینی چون قصاص و تعزیرات در آن اجرا می‌شوند. هیچ دینی غیر از اسلام پذیرفته نیست و اماکن مذهبی غیراسلامی همچون کلیسا، کنیسه و ... در آن وجود ندارد. رسانه‌های عمومی، احکام اسلامی را تبلیغ و ترویج نموده، از نشر و پخش هرگونه سخن و برنامه خلاف شئون دینی جلوگیری می‌شود. جناح مذهبی و سنت‌گرایان از قدرت و نقش بسیار زیادی در حکومت وجامعه عربستان برخوردار هستند.

اکثر مردم عربستان از اهل تسنن می‌باشند و این کشور براساس مذهب وهابیت اداره می‌شود؛ بیشتر مردم نجد پیرو مذهب حنبلی و منطقه حجاز بیشتر مالکی مذهب‌اند و شاید به همین دلیل بود که آیین محمدبن عبدالوهاب که بیشتر بر اصول اعتقادات و آرای فقهی حنبلی تکیه می‌کرد، ابتدا در میان مردم نجد انتشار یافت. در شهر مدینه منوره، منطقه الشرقیه تعداد نسبتاً قابل توجهی از شیعیان امامیه زندگی می‌کنند و در عسیر و نجران نیز گروهی از اسماعیلیه وجود دارند. بخشی از یمنی‌های مقیم عربستان نیز زیدی مذهب هستند.

ساختار حکومت‌

ماهیت رژیم سیاسی عربستان پادشاهی مطلقه و موروثی بوده، قدرت به طور انحصاری در اختیار خاندان سعودی است. در این کشور به ظاهر سه قوه مجریه، مقننه و قضائیه از یکدیگر متمایز و مجزا شده‌اند، اما نوع رژیم به شیوه اختلاط قوا بوده، همه امور قائم به ذات پادشاه است. عربستان به استان (ایالت) تقسیم می‌شود که مسئولان هر یک از این استان‌ها با عنوان «امیر» از میان خاندان آل سعود برگزیده می‌شود.

در عربستان هیچ گونه حزب سیاسی و انتخاباتی وجود ندارد و می‌توان گفت که اعمال حاکمیت در این کشور به صورت دیکتاتوری پدرسالاری است. در کشور عربستان پادشاه، رئیس حکومت، نخست‌وزیر و رئیس قوه مجریه بوده، افزون بر آن، متولی خانه خدا و مسجد مدینه به حساب می‌آید. وی مرجع تمامی قوای سه‌گانه است و تمامی عزل و نصب‌ها با دستور او صورت می‌گیرد.

مجلس شورا، نهاد قانون‌گذاری و تصمیم‌گیری کشور است. تمامی حقوق اعضا و وظایف آنان در تمامی زمینه‌ها به دستور پادشاه تعیین می‌شود. همچنین عزل و نصب رئیس مجلس شورا و معاون و دبیرکل مجلس به فرمان شاه صورت می‌گیرد و حقوق و وظایف آنها با فرمان پادشاه تعیین می‌شود.

در بخش قوه مجریه که شاه ریاست آن را بر عهده دارد، تمامی وزرای کابینه از جانب او عزل یا نصب می‌شوند و در برابر شاه مسئول هستند. از سوی دیگر، چنانچه بین تصمیمات مجلس شورا و رئیس مجلس وزرا اتفاق نظر به وجود نیاید، تصمیم گیرنده نهایی، پادشاه خواهد بود.

در عربستان قوه قضائیه نیز مانند دو قوه دیگر به طور مستقیم زیرنظر شاه قرار دارد. اعضای شورای مالی قضایی از قاضی ارشد تشکیل شده و به طور کلی تمامی قضات این قوه از جانب پادشاه تعیین و یا عزل می‌شوند. عزل و نصب وزیر دادگستری نیز از سوی شاه صورت می‌گیرد.

تصمیم‌گیری‌های استراتژیک در عربستان عمدتاً از جانب شاه صورت می‌گیرد، زیرا شاه از طریق هیأت وزیران در کشور حکومت می‌کند که ریاست آن را خود بر عهده دارد و اغلب هیأت وزیران و مجلس نقش مشورتی دارند. گاه قدرت و سیاستگذاری شاه به دلیل رعایت قوانین اسلامی (شریعت)، سنن و آداب و رسوم آل سعود محدود می‌شود، به این معنا که وی باید موافقت خانواده سلطنتی و علما را جلب کند. در حال حاضر ملک عبدالله، پادشاه عربستان سعودی است.

ساختار و شرایط اقتصادی‌

ساختار اقتصادی عربستان سعودی براساس تولید و فروش نفت قرار دارد؛ در حدود درصد درآمدهای بودجه‌ای و درصد درآمد صادراتی این کشور از صنعت نفت است. صنعت نفت در حدود درصد تولید ناخالص داخلی عربستان را تشکیل می‌دهد. عربستان سعودی به طور رسمی میلیارد بشکه منابع نفتی دارد که درصد منابع نفتی ثابت شده جهانی را تشکیل می‌دهد.

کاهش شدید قیمت نفت در سال، ضربه شدیدی بر اقتصاد عربستان بود که سبب شد محصولات عمده داخلی به میزان درصد کاهش یابد و کسری بودجه به/ میلیارد دلار برسد. از تولیدات عمده داخلی این کشور، درصد به بخش کشاورزی، درصد به بخش صنعت و درصد به بخش خدمات تعلق دارد. نیروی کار عربستان در حدود میلیون نفر بوده و از این میزان درصد در بخش دولتی، درصد در بخش صنعت، ساختمان و نفت، درصد در بخش خدمات و درصد در بخش کشاورزی اشتغال دارند. صنایع عمده این کشور شامل تولید نفت، پالایش نفت و پتروشیمی ابتدایی، کارخانه فولاد و سیمان ساختمان و پلاستیک می‌باشد. محصولات کشاورزی اصلی آن نیز شامل گندم، جو، گوجه فرنگی، هندوانه، لیمو، گوسفند، مرغ، تخم‌مرغ و شیر می‌باشد.

افزایش‌های اخیر قمیت ن‌فت باعث رونق نفتی دوم این کشور شده است وبودجه عربستان سعودی را به بالای میلیارد دلار در سال رساند.

یکی از مشکلات اساسی اقتصاد عربستان سعودی، تکنولوژی و سرمایه است. زیرا اکثر صنایع موجود با سرمایه‌گذاری خارجی شکل گرفته و دلیل حمایت عربستان از صنایعی که هزینه‌های آن سالانه به میلیاردها دلار سوبسید می‌رسد و کارآیی لازم را ندارند، تنها می‌تواند کسب پرستیژ در سطح داخلی و بین‌المللی باشد. از مشکلات دیگر، فقدان نیروی کار بومی و اتکاء به بیگانگان است. هم‌اکنون بیش از یک سوم جمعیت ساکن در عربستان خارجی هستند و تمامی امور تولیدی، مدیریتی و خدماتی به وسیله این افراد انجام می‌شود. هزینه‌های بسیار زیاد بودجه دفاعی، گسترش سیستم‌های پیچیده و پرهزینه الکترونیکی و خرید سرسام‌آور و حیرت‌انگیز تسلیحات نظامی نیز از دیگر مشکلات و عارضه‌ای داخلی در اقتصاد عربستان است.

جریان‌ها و گروه‌های سیاسی عربستان سعودی‌

در عربستان سعودی تفاوت چندانی بین سیاست و حکومت وجود ندارد، از این‌رو خانواده سلطنتی هسته مرکزی نظام حکومتی سیاسی سعودی را تشکیل می‌دهد. گروه‌ها و جریان‌های سیاسی مستقل از حاکمیت در عربستان سعودی وجود ندارد و رقابت‌ها در قالب جریان‌های درونی آل سعود در جریان است.

در حال حاضر سه جناح عمده در داخل آل سعود وجود دارد که هریک درصدد قبضه کردن قدرت است. گروه اول خاندان فهد است که از دهه، به صورت گروه غالب در خانواده سعودی بوده است و از نایف بن عبدالعزیز، سلطان بن عبدالعزیز، سلمان بن عبدالعزیز و ... تشکیل شده و همگی از یک مادر بوده و به قبیله سدید وابسته‌اند. گروه دوم که ملک عبدالله از آن خانئتم در حال حاضر پادشاه عربستان است، از مادر دیگری هستند که به قبیله شمر وابسته‌اند. سعود بن فیصل، وزیر امور خارجه نیز از این گروه است. گروه سوم، فرزندان فیصل هستند که فاقد تشکیلات گروهی هستند و افرادی چون خالد بن فیصل و ترکی فیصل به آن تعلق دارند.

در کنار این گروه و جریان‌های سیاسی حاکم برخی گروه‌های سیاسی دیگر از جمله گروه‌های لیبرال و مذهبی نیز در عربستان سعودی فعالیت می‌کنند، اما هنوز به سطح قابل توجهی از تأثیرگذاری نرسیده‌اند.

سیاست خارجی ایران در قبال عربستان سعودی‌

روابط ایران با عربستان سعودی بعد از انقلاب اسلامی دارای فراز و نشیب‌ها و مراحل مختلفی بوده است. در ابتدا روابط دو کشور عادی بود، اما به تدریج این روابط تیره شد. مراسم حج در سال و حمله پلیس سعودی به حجاج ایرانی و کشتار تن از حجاج به قطع کامل روابط دو کشور منجر شد. در این دوره برگزاری گردهمایی جنبش‌های آزادیبخش و حمایت سعودی‌ها از صدام در جنگ با ایران از عوامل دیگر تیرگی روابط بود.

با پایان جنگ ایران و عراق به تدریج روابط دو کشور بهبود یافت و در سال بار دیگر روابط بین دو کشور برقرار شد. از سال شروع مجدد روابط دو کشور تا سال که شروع کار دولت خاتمی بود (دوره ریاست جمهوری هاشمی رفنسجانی)، مرحله تنش‌زدایی و بسترسازی روابط دو کشور محسوب می‌شود. در دوره‌های بعدی روابط دو کشور به صورتی مؤثرتر بهبود یافت.

روابط ایران و عربستان سعودی پس از حضور امیرعبدالله بن عبدالعزیز، ولیعهد عربستان در اجلاس سران کشورهای اسلامی در تهران و در پی آن، دیدار آقای هاشمی رفسنجانی، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام و متعاقب آن سفر وزیر دفاع و سایر وزرای دو کشور رو به گسترش نهاد. سیاست تنش‌زدایی آقای خاتمی با همسایگان عربی در افزایش پیوندها و تعاملات بین ایران و عربستان سعودی مؤثر بود و بعد از آن نیز دولت ایران سیاست تعامل و افزایش پیوندها و همکاری‌ها با این کشور را دنبال می‌کند.

ایران و عربستان سعودی در سطح منطقه به عنوان دو بازیگر اصلی، رقیب و تأثیرگذار محسوب می‌شوند و در تعیین روند امور و تحولات خاورمیانه نقش عمده‌ای دارند. با این حال برخی اختلافات از جمله درخصوص نحوه حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای در خلیج فارس و حل و فصل بحران‌ها و مسایل منطقه‌ای چون مسایل عراق، فلسطین و لبنان در میان دو کشور وجود دارد.

ایران به رغم برخی اختلاف‌نظرها با عربستان سعودی در خصوص مسایل منطقه‌ای، خواستار تداوم همکاری‌ها و تعاملات دو جانبه است و عربستان در سیاست خارجی ایران همواره نقش بالایی دارد. این کشور به لحاظ جایگاه برتر در جهان عرب، منطقه خلیج فارس و حتی جهان اسلام تأثیرگذاری بالایی در تحولات پیرامونی ایران دارد و این مسأله هم‌فکری‌ها و تعاملات دو سویه را گریزناپذیر می‌سازد.