خورشید شب صفحه 39

اولیه اسلامی همیشه با عملیات نظامی خود اسباب دردسر برای حکومت های رسمی اعمّ از امویان و عباسیان و نیز حکومت های محلّی را فراهم می آورند.(1)

البّته شاید بتوان در موارد فراوانی میان عملیات نظامی آنها و فعالیت های عقیدتی که در قالب تشکیل فرقه های مختلف در درون جامعه اسلامی انجام می دادند، تفکیک قایل شد.(2)

از نظر نظامی شاید بتوان گفت: خطرناک ترین و گسترده ترین عملیات نظامی خوارج در زمان مورد بحث یعنی دوره امامت امام رضا (علیه السلام) (183 تا 203 ه . ق) رُخ داد.

این حرکت به رهبری یکی از دهقانان ایرانی به نام حمزه آذرک رُخ داد که به مذهب خوارج درآمده بود. او شورش خود را در سال 179 یا 180 ه . ق آغاز کرد و محل عملیات خود را شرق دنیای اسلامی به ویژه خراسان و سیستان قرار داد و در عملیات های مختلف به غارت شهرهایی همچون بادغیس، پوشنگ، هرات، ترشیز و بیهق پرداخت. و بارها در درگیری های خود با سپاه عباسیان، به آنان شکست سختی وارد آورد که مهم ترین آنها پیروزی بر سپاه عیسی بن علی بن عیسی ماهان بود که از طرف پدرش علی بن عیسی حاکم خراسان مأمور دفع شورش خوارج شده بود.

فعالیت خوارج در شرق به گونه ای گسترده شده بود که گفته

1- به عنوان مثال مراجعه شود به کتب تاریخ عمومی که بهصورت سالشمار نوشته شده، مانند تاریخ طبری، و الکامل ابن اثیرذیل حوادث سال های مختلف و نیز تاریخ فرق اسلامی، ص 327 تا337.

2- برای اطلاع از این فرقه ها واندیشه های آنان مراجعه شود به، تاریخ فرق اسلامی، ج1، ص337 تا 382.