تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 102

سرلوحه عبادت او معرفت او و اصل معرفت او توحید اوست... ذات او حقیقت است و حقیقت او جدایی اش از خلق اوست.

جای دیگر، می فرماید:

اَلْحَمْدُ لِلهِ الْوَاحِدِ الأَحَدِ الْصَّمَدِ الْمُتَفَرِّدِ الَّذی لَا مِنْ شَیْء کَانَ وَلَا مِنْ شَیْءٍ خَلَقَ مَا کَانَ.قُدْرَهٌ [فی نسخه: قُدْرَتُهُ] بَانَ بِهَا مِنَ الأَشْیاءِ وَ بَانَتِ الأَشْیَاءُ مِنْهُ... اِبْتَدَعَ مَا خَلَقَ بِلَا مِثَالٍ سَبَقَ وَلَا تَعَبٍ وَلَا نَصَبٍ.وَکُلُّ صَانِعِ شَیْءٍ فَمِنْ شَیْءٍ صَنَعَ وَاللهُ لَا مِنْ شَیْءٍ صَنَعَ مَا خَلَقَ.وَکُلُّ عَالِمٍ فَمِنْ بَعْدِ جَهْلٍ تَعَلَّمَ، وَاللهُ لَمْ یَجْهَلْ وَلَمْ یَتَعَلَّمْ... ؛(1)

حمد خدای واحد و یگانه و صمد و تنها راست که از چیزی نبوده و مخلوق خود را نیز از چیزی نیافریده. قدرتی که هم او با آن از اشیا جدا گشته، هم اشیا از او جدا گشته... خلق خود را بدون الگوی سابق و بدون زحمت و تلاش ابتدا کرد. هر صنعت گری مصنوع خود را از چیزی می سازد؛ ولی خداوند مخلوق خود را از چیزی نساخت. هر عالمی بعد از جهل و نادانی، عالم می شود؛ ولی جهل در خداوند راه ندارد و از کسی هم یاد نگرفته است.

در خطبه دیگر، می فرماید:

اَلْمُتَعَالیٰ عَنِ الأَشْبٰاهِ وَالضُّرُوبِ، الْوَتْرُ عَلَّامُ الْغُیُوبِ.فَمَعَانِی الْخَلْقِ عَنْهُ مَنْفِیَّهٌ، وَسَرَائِرُهُمْ عَلَیْهِ غَیْرُ خَفِیَّهٍ اَلْمَعْرُوفُ بِغَیْرِ کَیْفِیَّهٍ لَایُدْرَکُ بِالْحَوَاسِّ، وَلَایُقَاسُ بِالنَّاسِ، وَلَاتُدْرِکُهُ الْاَبْصَارُ... لَمْ یَخْلُقِ الأَشْیَاءَ مِنْ أُصُولٍ أَزَلِیَّهٍ ؛(2)