تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 110

غدیریه فرموده:

مُشَیِّءُ الشَّیْءِ ؛(1)

یعنی خدا شیء کننده شیء است.

آن گاه، بقیه چای را آشامید و استکان را به زمین نهاد و گفت:

با مغایرت مخلوق و خالق، تحدیدی در ذات مقدس او حاصل نمی شود و او محدود نگردد؛ بلکه تغییر و تحدید و تبدیل در خلق می شود.

موجودات را خلق کرد و بین آن ها تضاد و تنافر برقرار کرد: نور را ضد تاریکی، سفیدی را ضد سیاهی، خشکی را ضد تری، گرمی را ضد سردی و حرکت را ضد سکون قرار داد تا معلوم شود که ضدی برای او نیست و او منزه است از این صفات.

نیز، بعضی را قرین بعضی قرار داد تا دلالت کند که ذات مقدسش را قرین نباشد. پس هرچه در خلق یافت می شود، در خالق، جاری نیست و هرچه در مخلوق ممکن است، در خالق، ممتنع است.

کائنات را از اصول و مواد ازلی و صورت های سابقِ سرمدی خلق نکرده است و از چیزهایی که از ازل بوده و صورت و شکلش وجود داشته موجودات را نیافریده است؛ بلکه آن ها را به اراده و قدرت خود ابداع و اختراع فرموده.

مخلوق در مرتبه خدا نیست و خداوند نیز در مرتبه مخلوق نیست. حواس ظاهر و باطن به او راه ندارد و هرچه به حواس درک شود مخلوق است. هیچ چیز مثل خالق نیست.(2)

در این هنگام، کربلایی جعفر وارد گردید و گفت: سلام علیکم. حاجی آقا، غذا حاضر است.

حاج خلیل آقا: هر وقت آقایان مایل باشند، غذا حاضر است.

صباحی: پس اگر آقایان اجازه بدهند، نماز را بخوانیم و بعد از ناهار و استراحت، عرایضم را تقدیم خواهم کرد.