تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 126

مقدس حق وجود ندارد و ]کُلُّ شَیْءٍ هَالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ[ یعنی تمام اشیا از ازل نبوده و تا ابد هم موجود نخواهد شد.(1)

سپس، مفاد تفسیر او را اثبات نموده و در تفسیر آیه اصلاً به روایات اهل بیت رجوع نکرده؛ بلکه از معنای لغوی الفاظ آن و آیات دیگر در این مورد نیز غفلت کرده و سراغ معنای لغوی لفظ «هلاک» نرفته تا ببیند هلاک چه معنایی دارد.

با توجه به آیات قرآن، می شود گفت که هلاک چند معنا دارد:

1 هلاک در مقابل نجات؛ چنان که از آیه شریفه ]لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَهٍ وَ یَحْیَیٰ مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَهٍ[ (2)استفاده می شود. شمردن مُهلکات در مقابل مُنجیات شاهد این است.

2 هلاک به معنای مفقود شدن؛ چنان که در آیه ]هَلَکَ عَنِّی سُلْطَانِیَه[(3) به این معناست.

3 هلاک به معنای فساد؛ چنان که از آیه ]وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ(4)[ استفاده می شود.

4 هلاک به معنای مرگ؛ چنان که در آیه ]إِنِ امْرُؤٌ هَلَکَ(5)[ و آیه ]وَمَا یُهْلِکُنَا إِلَّا الدَّهْرُ(6)[ و آیه ]وَلَقَدْ جَآءَکُمْ یُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّنَاتِ فَمَازِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِمَّا جَاءَکُمْ بِهِ حَتَّی إِذَا هَلَکَ(7)[ به این معناست.

1- الحکمه المتعالیه، ج2، ص342 (فصل 30)؛ احیاء علوم الدین، ج12، ص74.
2- الانفال (8)، آیه 42: تا هر کس هلاک شدنی است، پس از اتمام حجت هلاک شود و هرکه حیات ابدی و جاوید را می خواهد به آن برسد.
3- الحاقه (69)، آیه 29: همه قدرت شوکتم نابود گردید.
4- البقره (2)، آیه 205: و فاسد کند حامِل را و نسل را قطع کند.
5- النساء (4)، آیه 176: هرگاه کسی بمیرد.
6- الجاثیه (45)، آیه 24: وجز طبیعت ما را نمی میراند.
7- مؤمن (40)، آیه 34: پیش از این نیز، یوسف با معجزات و دلایل به سوی شما آمد. و شما پیوسته در شک باقی بودید تا آن که او از دنیا رفت.