تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 128

مقدس تأویل شده است(1) ؛ زیرا که آن ها وسیله هدایت و معرفت اند و خود فرموده اند:

بِنَا عُبِدَ الله، وَبِنَا عُرِفَ الله، وَبِنَا وُحِّدَ الله(2) ؛ وَلَوْلَانَا مَا عُرِفَ الله ؛(3)

الأَوْصِیَاءُ هُمْ أَبْوابُ الله عَزَّوَجَلَّ الَّتِی یُؤْتیٰ مِنْهَا.(4)

نیز، ممکن است «هالک» در آیه شریفه به معنای فنا و زوال خلق باشد؛ نظیر آیه:

]کُلُّ مَنْ عَلَیْها فَانٍ * وَیَبْقَی وَجْهُ رَبِّکَ[ ؛(5)

یعنی همه آنان که بر روی زمین اند فانی و هلاک می شوند و وجه پروردگارت باقی می ماند (که همانا پیامبر و امامان به حق باشند).

ظاهر این آیه شریفه آن است که همه افراد انسان می میرند؛ ولی ظاهر آیه اول هلاک همه اشیاست که ممکن است اشاره به فنا و زوال همه مخلوقات پیش از قیامت باشد.

حال که در آیه کریمه هر دو معنا محتمل است، پس حمل به یک معنا صحیح نیست مگر با دلیل؛ و دیدیم که روایات معنای اول را معین کرد.

پس معنایی که غزالی ناصبی برای آیه مطرح کرده است برخلاف روایات وارد در مورد خود آیه است؛ بلکه بر خلاف محکمات و ضروریات دین است.

ولی اگر ما بدون دلیل خواستیم احتمال دوم را در آیه شریفه تقویت کنیم، باید بگوییم: مراد فنا و زوال خلق قبل از قیامت است؛ چنان که خدای تعالی می فرماید:

1- البرهان فی تفسیر القرآن، ج3، ص791، ح8 [7090].
2- الکافی، ج1، ص145، ح10 (باب النوادر از کتاب التوحید): به وسیله ما خدا پرستش شد و به وسیله ما خدا شناخته شد و به وسیله ما خدا را یگانه شناختند.
3- بحارالأنوار، ج25، ص5، ح7 (باب اول از ابواب خلقهم و طینتهم... از کتاب الإمامه): اگر ما نمی بودیم خدا شناخته نمی شد.
4- الکافی، ج1، ص193، ح2 (باب: أَنَّ الائمه‰ خلفاء الله عزوجل...)؛ بحارالأنوار، ج25، ص5، ح7 (باب اول از ابواب خلقهم و... از کتاب الإمامه): اوصیاء پیغمبر درهای توجه به سوی خدای عزوجل می باشند.
5- الرحمن (55)، آیات 26 27.