تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 145

گفتند. اگر در همه چیز گفتند، عین توحید می بود.

و در یکی از تذکره های ایشان، به نظر رسید که از شمس تبریزی پرسیدند از احوال ملای رومی؛ گفت: اگر از قولش می پرسی، ]إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئاً أَنَ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ(1)[. و اگر از فعلش می پرسی، ]کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ[(2).

و اگر از صفاتش می پرسی، ]هُوَ اللهُ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُو عَالِمُ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَهِ هُوَ الْرَّحمَنُ الرَّحِیمُ(3). و اگر از ذاتش می پرسی، ]لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَهُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ[(4).

و از این باب کلمات، که موجب کفر و الحاد است، در کتب ایشان بسیار است.

ای عزیزان، به انصاف نظر نمایید که نسبت به ذات مقدس خدا، این قسم نسبت ها رواست و هرگز از پیغمبر و ائمهn که پیشوایان دین شمایند، این قسم سخنان صادر شده؟!...

از این جهت است که همین که این معنا ظاهر شد، دیگر عبادت ساقط می شود و عبادت بنا بر توهّم مغایرت است. و به این معنا برگردانیده اند و تأویل کرده اند این آیه را که: ]وَاعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ[(5) ؛ یعنی: عبادت کن خداوند خود را تا تو را مرگ در رسد. ایشان یقین را به معنی یقین به وحدت موجود برده اند.(6)

با آن که به معنای مرگ می باشد و در روایات و لغت، زیاد لفظ یقین به معنای مرگ استعمال شده است.

1- یس (36)، آیه 82.
2- لرحمن (55)، آیه 29.
3- الحشر (59)، آیه 22
4- الشوری (42)، آیه 11.
5- حجر (15)، آیه 99.
6- عین الحیاه، ص49 52.