تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 166

روشن است که با وجود این مطالب، برای دعوت پیامبرˆ به ایمان و نهی از کفر

و تبلیغ احکام الهی معنایی باقی نمی ماند و وعد و وعید و ترسانیدن و بیم دادن سودی جز حفظ نظام دنیا نخواهد داشت. بدتر از همه این که این عقل اصطلاحی به آنجا رسیده که مخلوقات را تطورات حق متعال دانسته است و این ها همه در نظر فلاسفه به عقل نظری درک شده است.

حاصل احکام این عقل اصطلاحی آن است که امان از هر چیزی برداشته شود و همه ادیان و ملل از هم بپاشد و هرج و مرج همه جا را فرا گیرد؛ زیرا چنان که گفتیم، طبق این نظریه، همه مخلوقات اطوار وجود حق متعال اند و پرستش بت ها و عبادت هر چیزی عبادت خداست و شیطان هم بر حق است. معلوم است که این حرف ها همان سخنان دهریّین است که اعتقاد به خداوند متعال ندارند.

پس روشن است عقلی که حجت خدای تعالی بر بندگان اوست آن نیست که علمای بشر فهمیده اند؛ زیرا که این حجت شیطان و ستمگران و بیدادگران است و انسان را از گناهان بزرگ تأمین می دهد و بزرگترین جرم ها را جرم نمی داند.

حمد و سپاس خدای را که ما را به این امر هدایت فرمود؛ که اگر هدایت او نبود، ما هدایت نمی یافتیم.

حقیقت علم در قرآن و حدیث و علوم بشری

حاج خلیل آقا: آقای صباحی، خواهش می کنم، برای آقایان، مقداری هم درباره علوم بشری و علم الهی سخن بگویید.

آقای صباحی: در نزد بشر، «علم» عبارت است از صورتی که از شیء در نفس حاصل می شود، یا صورتی که در نفس حضور دارد.(1) به همین جهت، علم را به حصولی