تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 184

دکتر حسین خان: اگر انسان با فطرت اولی خود به مخلوقات توجه کند، اختلاف

و مغایرت آن ها را با همدیگر درمی یابد. درمی یابد که انسان با حیوان و جمادات با گیاهان از یک جنس نیستند؛ زن غیر از مرد، ظلم غیر از عدل، مرض غیر از سلامت و فقر غیر از ثروتمندی است. هر کسی به فطرت سلیم درمی یابد که برای خودش و دیگر موجودات خالقی است غیر از او و غیر از آن موجوداتی که او با آن ها در تماس است.

نیز، هر کس به فطرت سلیم درمی یابد که افعال او از خود او و به اختیار خود او صادر می شود. به همین جهت است که انسان ها همدیگر را ملامت و سرزنش یا مدح و ثنا می کنند، یا به کارهای بد خود اعتراف کرده عذرخواهی می نمایند، یا ازکارهای زشت خودشان اظهار ندامت و پشیمانی می کنند. این طریقه قرآن و عترت است؛ ولی طریقه صوفیه چنان که پیش تر بیان شد برخلاف همه این هاست.

آقای صباحی: آقای دکتر، اضافه بر این، اساس قرآن و فرموده های بزرگان دین برای رفع اختلاف است؛ و چون آحاد بشر در اعتقادات و اصول عقاید با یکدیگر اختلاف داشتند، خداوند تبارک و تعالی پیامبران را فرستاد تا رفع اختلاف کنند و مردم را به حقایق برسانند و دفع فساد نمایند. خدای تعالی می فرماید:

]کَانَ النَّاسُ أُمَّهً وَاحِدَهً فَبَعَثَ اللهُ النَّبِیّیِنَ مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَمَا اخْتَلَفَ فیهِ إِلَّا الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَیِّناتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ فَهَدَی اللهُ الَّذینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللهُ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ إِلَی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ[ ؛(1)

مردم امتی یک پارچه بودند. پس خداوند پیامبران را نویدآور

و بیم دهنده برانگیخت و با آنان کتاب را به حق فرو فرستاد تا میان مردم، در آنچه با هم اختلاف داشتند، داوری کند. جز کسانی که