تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 31

این شعرها هم از عارف رومی سرسلسله شماست که می گوید: این کثرت و تعدّد در صورتِ ظاهر است و اگر این صورت ها و ظواهر و رنگ ها و حدّها و قیدها از میان برداشته شود، معلوم خواهد شد که تمامی موجودات خود او بوده که به صورت های مختلف درآمده است. پیر دیگر شما شیخ شبستری نیز همین را می گوید:

نماند در میان هیچ تمییز

شود معروف و عارف جمله یک چیز

از این گفته ها در گلشن راز زیاد دیده می شود. حتی دور کلاه شما هم دو بیت از آن شعرها نوشته شده که مفادش آن است که خداپرستی با بت پرستی فرقی ندارد؛ چنان که شیخ لاهیجی در شرح آن گفته است:

یعنی اگر مسلمان، که قائل به توحید است و انکار بت می نماید، بدانستی و آگاه شدی که فی الحقیقه بت چیست و مظهر کیست و ظاهر به صورت بت چه کسی است، بدانستی که البته دین حق در بت پرستی است؛ زیرا که بت مظهر هستی مطلق است. پس بت مِن حیث الحقیقه حق باشد... .(1)

نیز، شبستری می گوید:

جان مغز حقیقت است و تن پوست ببین

در کسوت روح(2) ، صورت دوست ببین

هر چیز که او نشان هستی دارد

یا پرتو نور(3) اوست یا اوست ببین(4)

جج

شاه نعمت الله ولی هم می گوید:

در مرتبه ای ساجد، در مرتبه ای مسجود

در مرتبه ای عابد، در مرتبه ای معبود

در مرتبه ای عبد است، در مرتبه ای ربّ است

در مرتبه ای حامد، در مرتبه ای محمود

1- شرح گلشن راز، ص641 .
2- نسخه: پوست.
3- نسخه: ذات.
4- مرآه المحّقین، ص80 (باب هفتم).