تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 40

سیاح پیاده: بزرگان ما حسین بن منصور را از واصلان می دانند و به همین جهت، این سخنان او را درست می دانند.

مولوی معتقد است که حسین بن منصور حلاج، بر اثر تزکیه و تهذیب و پیمودن طریق حق، از واصلان بود و اظهار «أنا الحقّ» او، رحمت و رستگاری به شمار می رود؛ در صورتی که فردی مانند فرعون، چون این مسیر را طی نکرده، اظهار ]أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلَی[(1) و به گفته مولوی، «أنا الحقّ» از وی لعنت به دنبال آورده است. مولوی می گوید:

آن أنا بیوقت گفتن لعنت است

وین(2) أنا در وقت گفتن رحمت است

آن أنا منصور رحمت شد یقین

آن أنا فرعون لعنت شد ببین(3)

در جای دیگر هم می گوید:

بود أَنا الحَق در لبِ منصور نور

بود أنا الله در لب فرعون زور(4)

نیز، می گوید:

گفت فرعونی أنا الحق گشت پست

گفت منصوری أنا الحقّ و برَست

آن أنا را لَعْنَه الله در عَقِب

وین أَنا را رحمه الله ای مُحِبّ (5)

شبستری نیز در ارتباط با ادعای «أنا الحقّ» از حلاج می گوید:

أنا الحقّ کشف اسرار است مطلق

جز از حقّ کیست تا گوید أنا الحقّ؟

همه ذرّات عالم همچو منصور

تو خواهی مست گیر و خواه مخمور

در این تسبیح و تهلیل اند دائم

بدین معنا همی باشند قائم

درآ در وادی ایمن که ناگاه

درختی گویدت إنّی أنا الله(6)

1- النازعات (79)، آیه 24.
2- نسخه: آن.
3- مثنوی معنوی، دفتر دوم، ص296، ابیات: 2522 2523.
4- مثنوی معنوی، ص202، بیت: 305.
5- . مثنوی معنوی، دفتر پنجم، ص853، ابیات: 2035 2036.
6- گلشن راز، ص40.