تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 55

و قیود وجودی که باطل است از رخسار وجود مطلق؛ چنان که مولوی می گوید:

چون که بی رنگی اسیر رنگ شد

موسیئی با موسیئی در جنگ شد

چون به بی رنگی رسی کان داشتی

موسی و فرعون دارند آشتی (1)

نیز، می گوید:

[عارف] آن گاه که به مقام توکل و رضا رسید و آن دو مقام را کامل کرد، به مقام وحدت می رسد و از هرگونه شرک خالص می شود؛ زیرا در مقام شکر، به خاطر طلب زیادت، شرکی پنهان وجود دارد و مقام توکل هم مانند مقام شکر است؛ زیرا در توکل، نیاز به شخص است که یکی توکل می کند و دیگری کسی که بر او توکل می شود و توکل کننده در رساندن امر خود به وکیلش خود را به زحمت می اندازد. و مقام رضا، با این که باب اعظم الهی است، ولی خالی از شرک نیست؛ زیرا وجود شخص راضی غیر از وجود شخصی است که مورد رضایت او قرار گرفته است، اما او می تواند به اختیار خود آن را ترک کند.

پس [عارف]، در این مرتبه، به مقامات اشخاصی که به درجه توحید رسیده اند نرسیده است. و اگر از این درجات هم بالا رود، به مقام فنای محض و محو همه آثار غیریت می رسد که منزلگاه اهل وحدت مطلقه است؛ زیرا که نهایت به سوی خداست و بازگشت همه به سوی اوست.(2)

و در اسفار می گوید:

خلاصه سخن این که نزد اهل حقیقت و اهل حکمت الهی متعالی، همه موجودات اعمّ از عقل و نفس و صورت نوعی، همه از مراتب تابش های نور حقیقی و از تجلیّات وجود قیّومی الهی است. و آن گاه که نور حق تابیدن گرفت، این گفتار را که ماهیات ممکنات را وجودی و در حدّ ذاتشان هست چنان که اوهام