تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 58

دکتر حسین خان بعد از نقل این سخنان گفت: این ها در نتیجه همان حرف های صوفیه است که در دار وجود، غیر وجود واقعیتی نیست و همه موجودات اطوار و شئون و تجلیات و پرتوها و صفات و اسمای حقند و ماهیات اموری اعتباری اند؛ چنان که شبستری می گوید:

وجود اندر کمال خویش ساری است

تعیّنها امور اعتباری است

امور اعتباری نیست موجود

عدد بسیار و یک چیز است معدود(1)

نیز، می گوید:

جهان خود جمله امر اعتباری است

چون آن یک نقطه کاندر دور ساری است

برو یک نقطه آتش بگردان

که بینی دایره از سرعت آن (2)

کلمات فیاض و ملاهادی سبزواری در وحدت وجود

دکتر حسین خان ادامه داد:

فیاض در بیان کیفیت صدور معلول از علت می گوید:

صوفیه برآن اند که صدور معلول از علت عبارت است از تنزل علت به مرتبه وجود معلول و تطور وی به طور معلول. و از اینجا متفطن شده اند به وحدت وجود به این که وجود حقیقت واحده ای است ساری در جمیع موجودات. و مهیات ممکنات نیست مگر امور اعتباریات. و حقایق موجودات همگی مظاهر آن حقیقت واحد اند به نحوی که اتحاد و حلول لازم نیاید؛ چه، این هر دو فرع اثنینیّت است «ولا موجود إلَّا واحد...». و ما به حسن ظن اعتقاد کرده ایم به امکان صدق این دعوی، نه بر نهجی که از کتب و رسائل این طایفه مفهوم تواند شد؛ چه، این