تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 59

معنا گفتنی و نوشتنی نیست... .

و این معنی فی نفسه حق است؛ گو مدعی آن بر حق مباش، بلکه حسن ظن به اکابر قوم را بر خود لازم ساز که شاید از برکت حسن ظن بهره مند گردی

و موجب دریافتن عنایت الهی و انفتاح ابواب سعادت سرمدی گردد... .

و اما طریقه حکما در کیفیت صدور آن است که گویند: واجب الوجود تمام است

و فوق التمام... .

و از اینجا سِرّ وحدت وجود به نحوی که خاطر فاتر این کمینه به آن منساق شده مفهوم مستعدین تواند شد؛ چه، نسبت حقایق موجودات به حقیقت واجبیت نسبت مفهومات جنس و فصل باشد که اجزای تحلیلیه اند به ماهیت نوعیه بسیطه.

و مؤید این است آنچه از بعضی اکابر به نظر رسیده که وجود واجبی عین وجودات همه موجودات است، نه عین وجود هر یک از موجودات. قلم اینجا رسید سر بشکست.(1)

حاج ملا هادی سبزواری گوید:

در توحید، چند مقام است... اما طریقه سیم، طریقه انیقه اهل حق است که وحدت در کثرت و جمع در فرق است؛ آن است که حقیقت وجود اصلی است و نوری است که اوصافش را شنیدی و واحد است به وحدت حقه، نه وحدت عددیه و مراتب متفاضله دارد. «انوارٌ بعضها فوق بعض مختلفه فی الشده و الضعف».

مثل انسان واحد که مراتب متفاضله داشته باشد و مقاماتش متفاوت باشد، مثل طبع و نفس و قلب و عقل تا لطیفه اخفویّه. پس در حقیقت وجود، مرتبه تامّ

و شدید علت است و مرتبه ضعیف معلول. و در دار واقع، غیر وجود و سنخ نور دیاری نیست. ذاتِ علت «وجود» و علّیّت نیز «وجود» و معلول «وجود».