تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 69

تمام خبایث و بدی ها و زشتی ها را تطورات و تجلیات و شئونات و پرتوها و صفات آن ذات قدوس دانسته، آن را توحید ذاتی و صفاتی می نامند؛ و تمام گناهان و افعال بندگان را به ذات مقدس نسبت داده، آن را توحید افعالی می خوانند.

می گویند که:

مجموعه کون را به قانون سبق

کردیم تصفّح و رقاً بعد و رق

حقا که ندیدیم و نخواندیم در آن

جز ذات حق و شئون ذاتیّه حق(1)

اُف بر این توحید و اهلش باد! ]سُبْحَانَ الله عَمَّا یَصِفُونَ[ ،(2) ]تَعَالَی اللهَ عَمَّا یُشْرِکُونَ[.(3)

حاج صمد آقا: آقای دکتر، من نمی دانستم که جناب عالی در خصوصیات گفتار فلاسفه

و مکاشفات اهل طریقت واردید؛ به خصوص که متصور شدن شیطان به صورت های مختلف و القائات او در قلوب اولیای خود را نیک بیان کردید. گمان من این است که حضرت آقا (سیاح پیاده) فهمیدند که تا به حال که نماز نمی خواندند، به جهت واصل شدن به شیطان بوده است و الآن، نماز مغرب و عشا را خواهند خواند و نمازهای گذشته را قضا خواهند نمود.

صدای خنده حضار بلند شد.

سیاح پیاده سری تکان داد و گفت: راستی که بیانات آقای دکتر مرا هم تکان داد. اگر دلیلی قانع کننده بیاورند که این ها مرام متصوفه و فلاسفه قبل از اسلام بوده، من هم نماز خواهم خواند و یقین خواهم نمود که این طریقه باطل است و هیچ ربطی به شریعت ندارد.

دکتر حسین خان: من کاملا اثبات خواهم کرد که عقیده آنان از فلاسفه و دانشمندان قبل از مسیح گرفته شده است؛ به شرط این که شما برخیزید و در محضر معبود مهربان

1- طرائق الحقایق، ج1، ص151.
2- الصافات (37)، آیه 159: پاک و منزه است خداوند از آنچه وصفش می کنند.
3- النمل (27)، آیه 63 : خداوند بالاتر است از آنچه شریک او قرار می دهند.