تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 77

بر خلایق مسلط و حکم فرما باشد؛ بلکه دوست دارد که در باطن و نهان اشیاء ساری بوده و داخل باشد تا این که طبیعت را به خود شایان تجلّی بیند و خود را هم در طبیعت متجلی سازد.

و نیز، خدا و شیءِ مخلوقِ وی و ذاتش را یک چیز دانسته است.

روش شرایع در هدایت خلق بر خلاف روش های بشری است

صباحی: بلی، چنین است. این عقاید مخصوص دانشمندان منقطع از وحی است و با هیچ شریعتی سازگاری ندارد؛ چون اساس شرایع بر این است که هیچ سنخیتی میان خالق

و مخلوق وجود ندارد و بین آن ها تباین صفتی برقرار است.(1)

نیز، پایه همه شرایع بر اختیاری بودن اعمال بندگان است که مورد تعلق وجوب

و استحباب و حرمت و کراهت و اباحه است. ولی بنابر قول صوفیه، موضوع این احکام منتفی است؛ چون همه موجودات به گمان آنان عین حقند و همه افعال بندگان فعل حقّ است.

قرآن مجید، در مقابل این عقیده باطل، مردم را دعوت می کند به خدای احد و واحد

و بی نظیر و شبیه که مثل و مانند ندارد و ازلی و ابدی است و هیچ تغییر و زوال و فنا برای او نیست. مثلا همین سوره مبارکه حمد، که در هر شبانه روز چندین بار خوانده می شود، حجت و برهان قطعی بر فساد این مرام است؛ چون نصف اول آن راجع به خالق و ستایش و ثنا بر ذات مقدس است و نصف آخر راجع به مخلوق.

در این سوره، مؤمنین از ذات مقدس درخواست می نمایند که آنان را در راه مستقیم ثابت بدارد؛ آن راهی که پیامبران و اولیا به لطف و احسان الهی می پیمایند، نه راه کسانی که مشمول غضب پروردگار گردیدند و نه راه گمراهان که از جاده حق دور افتادند.