تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 89

نیز، فرموده است:

]الشَّیْطَانُ یَعِدُکُمْ الْفَقْرَ وَیَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشَاءِ[ ؛(1)

شیطان شما را وعده فقر می دهد و به کارهای زشت دستور می دهد.

نیز، فرموده است:

]لَاتَعْبُدُوا الشَّیْطَانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ[ ؛(2)

شیطان را مپرستید؛ زیرا وی دشمن آشکار شماست.

ولی طبق گفتار صوفیّه، شیطان مظهر حق است و فعل او فعل خداست و دوستی او دوستی خداست و عبادت او عبادت خداست؛ چنان که عبادت بت عبادت خداست.

مرحوم شیخ حر عاملی از فتوحات محیی الدین نقل کرده است که او نوشته:

شیطان سیّد موحدین است و از این جهت سجده نکرد برای آدم، که سجده برای غیر خدا جایز نیست.(3)

به حکم عقل، بر هر عاقلی واضح و روشن است که معاصی و افعال زشتِ مخلوق

و بندگان خالی از سه قسم نیست:

یا همه از ناحیه پروردگار است و هیچ ربطی به بندگان ندارد،

یا خداوند و بندگان در آن شریک اند،

یا مخصوص به خود بندگان است و خداوند متعال شرکتی در آن ها ندارد.

اگر عمل از خداوند باشد، برای کریم و عادل قبیح است که بنده خود را به آنچه نکرده عذاب کند و وعده عذاب دهد بنده اش را بر عملی که خودش فاعل آن است. همچنین، اگر فعل را هر دو به اشتراک انجام داده اند، قبیح است که شریک قوی شریک ضعیف را عذاب کند به خاطر فعلی که هر دو با هم فاعل آن بوده اند. پس باقی می ماند قسم سوم

1- البقره (2)، آیه 268.
2- یس (36)، آیه 60.
3- در این زمینه، رجوع شود به مقاله «تقدیس ابلیس» در ملحقات کتاب سفینه النجاه، ص274 286.