تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 90

که فاعل فقط بنده و مخلوق باشد. این مطلب را امام کاظم† در جواب ابوحنیفه بیان فرموده است.(1)

از حضرت رضا† نقل شده که فرمود:

کسی که خداوند را به خلقش شبیه کند مشرک است؛ و کسی که به او نسبت دهد آنچه را او نهی فرموده کافر است. (2)

نیز، می فرماید:

کسی که گمان کند خداوند افعال و اعمال ما را انجام می دهد و سپس ما را به خاطر آن عذاب می کند به جبر قائل شده است... قائل به جبر کافر است. (3)

هم ایشان می فرماید:

کسی که به تشبیه و جبر قائل شود کافر و مشرک است و ما در دنیا و آخرت از او بیزاریم.(4)

از امام دهم، حضرت هادی† سوال کردند: آیا افعال بندگان مخلوق خداست؟ حضرت فرمود:

اگر خداوند افعال بندگان را خلق می فرمود، از آن بیزاری نمی جست. در قرآن، می فرماید: ]أَنَّ اللهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ[ ؛(5) ومقصود برائت و بیزاری از کفر و شرک و اعمال بد آنان است، نه برائت از ذات آنان.(6)

1- الاحتجاج، ج2، ص332؛ التوحید، ص96، ح2 (باب 5)؛ عیون أخبار الرضا†، ج1، ص138، ح37 (باب 11).
2- عیون أخبار الرضا†، ج1، ص114، ح1 (باب 11).
3- عیون أخبار الرضا†، ج1، ص124، ح17.
4- عیون أخبار الرضا†، ج1، ص143، ح45.
5- التوبه (9)، آیه 3.
6- بحارالأنوار، ج5، ص20، ح29 (باب اول از ابواب العدل از کتاب العدل و المعاد).