تاریخ فلسفه و تصوف صفحه 92

فرمود:]اللهُ یَتَوَفَّی الاَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهَا(1)[ ؛ خداوند ارواح را هنگام مرگشان باز می ستاند.(2)

در این هنگام، سرها به زیر افتاده بود و چشمان دکتر حسین خان پر از اشک شده بود

و حاج خلیل آقا هم قطره های اشکش بر روی زانوهایش می ریخت. سیاح پیاده هم بر ریش سیاه و سفیدش چند قطره چکید. حضار همگی، به یاد صحنه کربلا و فجایع گرگ های آدم نمای سال 61 هجری، منقلب شدند. صباحی در ادامه چنین بیان داشت؛ از امام صادق† نقل شده است که فرمود:

توحید آن است که روا ندانی بر خالق آنچه را بر خود روا می دانی؛

و عدل آن است که به خالق نسبت ندهی آنچه را ملامت و مؤاخذه می کند تو را به خاطر آن.(3)

اول کسی که فتح باب توحید افعالی نمود و اعمال زشت را به خدا نسبت داد چنان که گفتیم شیطان بود.

افکار بشری در معارف دینی

سیاح پیاده: جناب آقای صباحی، آیا تمام این عرفا از نادانان بوده اند و در دسته اهل طریقت و عرفان دانشمندی نبوده است؟

آقای صباحی: چنان که آقای دکتر تذکر دادند، اساس و ریشه عرفان و فلسفه یکی است و از یونانیان قبل از اسلام اخذ شده است. حکما و فلاسفه یونان از اول با طریقه انبیا مخالف بودند. وقتی که خلفا این علم را در بین مسلمین وارد کردند، برخی خواستند آن را با دین و شریعت تطبیق کنند و علم الهی و دین و قرآن را به وسیله فلسفه و عرفان

1- الزمر (39)، آیه 42.
2- اللهوف، ص160 (المسلک الثالث فی الأمور المتأخره عن قتله)؛ وقعه الطف، ص241.
3- التوحید، ص96، ح1( باب پنجم)؛ معانی الاخبار، ص11، ح2 (باب معنی التوحید و العدل).