خطر مادی شدن دین صفحه 114

1- سوره ی نحل، آیه ی 61.

می دهد، مانند حضور روح در جسم انسان و یا حضور قانون علیت در عالم. همه ی حوادث عالم براساس سنت ها ظهور می کنند و جلو می روند.

در این بحث؛ سنت سقوط تمدن ها را از منظری که قرآن طرح می کند و علامه ی طباطبائی«رحمه الله علیه» در تفسیر شریف المیزان شرح می دهند، مورد بررسی قرار می دهیم تا بتوانیم حوادث تاریخِ خود را به کمک سنت ها و نیروی باطنی و شعور پنهانیِ حاکم بر آن ارزیابی کنیم. به عنوان مثال خداوند در قرآن می فرماید: «وَ تِلْکَ الْقُری أَهْلَکْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَ جَعَلْنا لِمَهْلِکِهِمْ مَوْعِدا»؛(1) و ما شهرها و تمدن ها را به خاطر ظلمی که کردند هلاک کردیم و برای هلاکتشان موعد و وقت مشخصی قرار دادیم. این آیه می رساند که سنت خدا در برخورد با تمدن های ظالم برخورد هلاکت آمیزی است و روشن می کند هلاکت تمدن ها یک حادثه ی بریده و اتفاقی نیست بلکه مبتنی بر یک سنت و قاعده ای است که از طرف مدبّر عالم اجرا می شود.

تفاوت تفکر دینی با غیر دینی در ارزیابی روند جوامع، دقیقاً در تفاوت آن دو دیدگاه است، به طوری که تفکر دینی در تحلیل سرنوشت جوامع به رمز و رازی فوق حوادث این عالم نظر دارد و تمام عالم را در قبضه ی خداوند و سنت های او می داند و بر همین اساس جهت گیری ها و گرایش های جوامع را اتفاقی نمی داند، ولی تفکر غیر دینی همه ی حوادث را گسیخته و منفرد و اتفاقی به شمار می آورد و نه تنها تصور می کند حسابی در ظهور و سقوط تمدن ها نیست بلکه می پندارد امکان هرگونه عملی برای