مدیریت و فرماندهی در اسلام صفحه 134

حدیث معروف «آلَهُ الرِّیاسَهِ سَعَهُ الصَّدْرِ; وسیله ریاست، سعه صدر و گشادگی فکر است!»(1) را غالباً شنیده ایم.

نکته قابل توجّه این که: در بسیاری از روایات اسلامی «علم» و «حلم» در کنار هم به عنوان دو عامل موفّقیّت و پیروزی بیان شده، و «حلم» چیزی جز «ظرفیّت و سعه صدر» نیست.

در حدیثی از پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله وسلم) می خوانیم: «ما جُمِعَ شَیءٌ اَفْضَل مِنْ حِلْم اِلی عِلْم; هرگز دو چیز در کنار هم قرار نگرفته که بهتر از «حلم» در کنار «علم» بوده باشد!»(2)

و در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) آمده است: «کَفی بِالْحِلْمِ ناصِراً; حلم برای یاوری انسان کافی است.»(3)

اهمّیّت این صفت ویژه را مانند هر صفت دیگر از نقطه مقابل آن می توان شناخت; نقطه مقابل سعه صدر و حلم، همان «تنگ نظری»، «دستپاچگی»، «سختگیری» و «کینه توزی» است که اثرات فوق العاده منفی آنها در امر مدیریّت و فرماندهی برای احدی پوشیده نیست.

ظرفیّت وسعه صدر پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم) و امامان معصوم(علیهم السلام) به راستی برای همه دست اندرکاران مدیریّت و فرماندهی یک سرمشق بزرگ است.

هنگامی که پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم)

در میدان اُحُد سخت مجروح شده و از پیشانی و دندان مبارکش خون می ریزد، مالکیّت اعصاب خود را از دست نداده و برای امّت نادان دعای هدایت می کند و می فرماید: «اَللّهُمَّ اهْدِ قَوْمی فَإِنَّهُمْ لایَعْلَمُونَ» این سعه صدر به راستی عجیب است!

جانشین والا مقام او، امیر مؤمنان علی(علیه السلام) نیز هنگامی که شریعه فرات(4) را در میدان «صفّین» از چنگال متجاوزان (بنی امیّه) درآورد، دستور داد آب را برای همه آزاد بگذارند; و هرگز راضی نشد پیشنهاد بعضی از حاضران را دائر به بستن آب به روی لشگر معاویه همان کاری که آنها در حال سلطه بر شریعه فرات کرده بودند تکرار کند.

پاورقی

1 نهج البلاغه، کلمات قصار، شماره 176.

2 و 3 سفینه البحار، ج 1، صفحه 300، مادّه حلم.

4 «شریعه» به معنی آبراه است; زیرا در کنار نهرهای بزرگ که سطح آب از زمینهای مجاور بسیار پائین است بدون آبراه نمی توان به آب دست یافت.