مدیریت و فرماندهی در اسلام صفحه 155

4 و 5 مدیر باید نسبت به نفرات تحت اداره خود هم «رؤوف» باشد، و هم «رحیم».

در این که میان «رؤوف» و «رحیم» چه تفاوتی است؟ بعضی از علمای لغت گفته اند «رأفت» مرتبه بالاتری از «رحمت» است.(1) به این ترتیب، در رهبران و مدیران و فرماندهان، مرتبه والای محبّت لازم است نه فقط یک مرحله ساده و عادی.

و بعضی از مفسّران معتقدند که «رحمت» در مقابل «خطاکاران» است و «رأفت» در مورد افرادی که نیاز به کمک دارند; و به تعبیر دیگر، اوّلی جبنه منفی دارد و دوّمی جنبه مثبت; و طبق این تفسیر مدیر باید نسبت به تمام افراد حتّی خطاکاران مهربان باشد، و هم نیازهای آنها را در نظر بگیرد.

یک فرمانده نمونه از دیدگاه علی(علیه السلام)

فرمان مولا علی(علیه السلام) درباره مالک

اشتر که یکی از فرماندهان بزرگ و نمونه در تاریخ اسلام بوده، رهنمودی است پربار در تمام زمینه های مدیریّت!

امیر مؤمنان علی(علیه السلام) درباره شخص او (قطع نظر از توصیفهائی که در فرمان معروف او آمده است)، در نامه ای که به مردم مصر به هنگام اعزامش به عنوان یک استاندار می نویسد، چنین می فرماید:

أَمّا بَعْدُ، فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَیْکُمْ عَبْداً مِنْ عِبادِ اللّهِ،

لایَنامُ أَیّامَ الْخَوْفِ،

وَلایَنْکُلُ عَنِ الاَْعْداء سَاعَات الرَّوْعِ، اَشَدَّ عَلَی الفُجّارِ مِنْ حَریقِ النّارِ،

وَهُوَ مالِکَ بْنُ الحارِثِ اَخُومَذْحِج،فَاسْمِعُوا لَهُ وَأَطیعُوا أَمْرَهُ فیما طَابَقَ الْحَقَّ فَإِنَّهُ سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اللّهِ،

لاکَلیلَ الظُّبَهِ، وَلانابِی الضَّرِیبَهِ،

فَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا، وَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تُقیمُوا فَأَقیمُوا،

فَإِنَّهُ لایُقْدِمُ وَلایُحْجِمُ وَلایُؤَخِّرُ وَلایُقَدِّمُ إِلاّ عَنْ أَمْری

وَقَدْ آثَرْتُکُمْ بِهِ عَلی نَفْسی لِنَصیحَتِهِ لَکُمْ وَشِدَّهِ شَکیمَتِهِ عَلی عَدُوِّکُمْ! :

امّا بعد، بنده ای از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم که به هنگام خوف (احتمال حمله دشمن یا خطرات دیگر) خواب به چشم راه نمی دهد!

و در ساعات ترس و وحشت در برابر دشمنان تردید به خود راه نمی دهد!

پاورقی

1 لسان العرب، مادّه رأفت.