حجاز درصدر اسلام صفحه 113

شده و به جای آن «حبس» آمده است.

قنات‌ها

دیگر از وسائل آبیاری قنات است که آن را فقر گویند و جایی را که آب از قنات بیرون آید فقیر گویند «(1)» ابن منظور گوید: فقیر مظهر قنات است. در حجاز چند قنات هست که اماکنی را آبیاری می‌کنند. عرّام گوید از شَراة به سایه روند و آن وادیی است میان دو مرتع (/ حمی).

در آنجا چند روستا باشد در آنجا روستایی است به نام فارع که نخلهای بسیار دارد و از هر دست مردم. آبهایش در زیرزمین جریان دارد، از درون قناتها.

پایین‌تر از آن مَهایع است. سپس خَیْف که آن را خَیْف سَلّام نیز گویند. خیف از آبگیرها در سمت چپ و راست دور است. آبش از قنات است و بادیه‌اش اندک است. و در زبان عربی آبگیر را مسک هم می‌گویند.

پایین‌تر از آن خیف ذی‌القبر است. آبش از قنات است و چشمه‌هایی که از دو طرف وادی جریان دارد.

عرّام به هنگام سخن از جبال مکه گوید: سپس جبال عرفات که جبال طایف به آن پیوسته است. در آنجا هم زهاب‌ها هست و هم قناتها و هم سردابها. از آن جمله است مُشاش که از عرفات بیرون می‌آید و به مکه می‌رسد. «(2)» عرّام در تعریف مسک‌گوید: مواضعی است که آب در آنها جمع شود. مفردش مَساک است. «(3)» ابن منظور گوید: عربها مکانهایی را که آب باران در آن گرد می‌آید مَساک و مَساکه و مَساکات خوانند.

ابوزید گوید مسیکه جایی است که آب در آن جمع شود و به سبب سختی زمینش آب در آن فرو نرود. «(4)» از اینگونه مسیکه‌ها یا آبگیرها در چند جای حجاز توان یافت. عرّام در تعریف کوه

1- - عرام، ص 413.
2- - عرام، ص 419.
3- - عرام، ص 397.
4- - ابن منظور، ج 12، ص 279.