حجاز درصدر اسلام صفحه 134

فصل هفتم: اهل حجاز: عشایر

اشاره

حجاز اقلیم وسیعی است که میان ارتفاعات نجد و سواحل دریای سرخ واقع شده و بیشتر نیمه غربی اراضی جزیرةالعرب را دربرگرفته است. در آنجا بطور کلی حدود جغرافیایی به گونه‌ای که مناطق را از هم جدا کند وجود ندارد. همچنانکه اراضی آن متنوع است، کوههایی دارد از حیث ارتفاع و جهت، مختلف. شماری نه اندک وادیهایی دارد، از حیث درازی و گستردگی گونه‌گون. جلگه‌های ساحلی تا مسافت بسیاری کشیده شده و آن را تِهامه گویند.

مناطق بی‌آب و گیاه بسیار است ولی مناطقی هم دارد دارای علف و مرتع و آبهای زیرزمینی کافی برای زراعت.

هنگام ظهور اسلام در حجاز دولتی که بر آن فرمان براند وجود نداشت. پس از نظامات اداری هم بی‌بهره بود. تنها مکه و مدینه و طائف از شهرهایی بودند که مردم گونه‌گون در آنها می‌زیستند. یا بگوییم دارای نظام اداری خاصی بودند. نظام قبیلگی، نظام حاکم بود و آن اساس نظم اجتماعی و سیاسی آنجا به شمار می‌آمد. این نظام هم در شهرها عمومیت داشت و هم در روستاها و هم در بادیه‌ها.

هر قبیله‌ای را منطقه‌ای بود که در آنجا می‌زیست و بر آن تسلط داشت؛ به عبارت دیگر آنجا میهن او و خانه او به شمار می‌آمد. شمار افراد قبایل و مساحت سرزمین متعلق به آنها منوط به قدرت آنها در دفاع از آن در برابر تجاوزهای خارجیان بود. چه بسا در قبیله، تقسیمات داخلیصورت می‌گرفت که بر سر آن خونها ریخته می‌شد و آن طرف که ناتوان بود مجبور بود آنجا را ترک گوید و به مناطق دیگر برود، در عین حال شجره نسب را حفظ می‌کرد.