حجاز درصدر اسلام صفحه 138

عشایر شمالی حجاز

اراضی واقع در شمال مدینه، از مدینه تا بلاد شام گسترده شده‌اند. اینها زمینهاییصعب العبورند و کم آب و گیاه با ساکنانی اندک. مهمترین عشایر این حدود اشْجَع و اسد و غَطَفان و ثَعْلَبه و عُذْره است. همه بدوی و رابطه مستحکمی با قریش ندارند، بلکه رابطه آنها با خیبر و طی است و میانشان پیمانهایی بسته شده ولی عُیَیْنَة بن حِصن رئیس فَزاره به رای خود و بدون نظر دیگران این پیمان را فسخ کرد. اما معلوم می‌شود که با فرزندان اسد همان رابطه گرم دیرینه را حفظ کرد.

بزرگترین قبیله در شمال مدینه اشْجَع است. دیار آنان تا اواسط راه تَیماء گسترده بود.

بیشتر ساکنان فَدَک از اشْجَع بودند و با جُهَیْنَه در اشحذین و یا مُرّه در عیتد و باذُبیان در ذبال و یا عبس در حبیب مشترک بودند. «(1)» در شمال اشْجع دیار عُذره بود و آن بزرگترین قبایل این منطقه بود. هم در شمار افراد و هم در مفاخر قبیلگی. از این قبیله بود زراح بن ربیعه برادر مادری قُصَیّ. خاندان بنی عُذْره نیز در میان آنها بود. منازلشان به سوی شمال تا حوالی شام گسترده بود. از منازلشان حِسمی و تبوک و وادی‌القری بود. یاقوت اماکنی را در دیار عُذره نام می‌برد، بدون آن که جای آنها را مشخص کند. بکری از سکونی مراحل دو جاده بین مدینه و تَیْماء را ذکر می‌کند یکی از آن دو از مدینه بهصهباء است سپس به اشحذین آنگاه عین و جباب و تَیْماء و دومی از مدینه به بَیْضاء است سپس بطن اضَم و عُشّ و مطرانین و تَیْماء و می‌گوید منزل سوم در هر دو طریق (عُشّ و عَین) از آنِ عُذْره است. «(2)» درشمال عُذْره منازل سعد هُذَیم است در وادی القری و حِجر و جباب و بلاد بالای آن.

و در اقصای شمال، قبایلی از بَلّی بودند که در شِعب و بدا می‌زیستند که میان تَیْماء و مدینه است. و درمناطق شمال شرقی بنی مُرّه بودند و دیار آنها حرّه (/ سنگلاخ) لیلی و عُتائد و حِجْر بود و با غَطَفان و طُواله و ضَرْغَد و ذَرَه و عَیْنود می‌زیستند.

اما غَطَفان؛ دیارشان در شمال ارتفاعات نجد است و تا خیبر گسترش دارد. میان خیبر