حجاز درصدر اسلام صفحه 150

معلوم می‌شود که این راه در زمان پیامبر (ص) هم بوده است. رسول خدا (ص) فرمود: جای محرم شدن اهل شام، جُحْفه است و جای محرم شدن اهل مدینه ذوالحُلَیْفه. «(1)» راه میان مکه و مدینه بعد از زمان رسول خدا (ص) ثابت نماند. سَمْهودی از مطری روایت می‌کند، چون کسی در این مسجد، معروف به مسجد غزاله، باشد، راه پیامبر (ص) به مکه در طرف چپ اوست، هرگاه رو به قبله ایستاده باشد و این راه راه معهود و قدیمی بوده است. سپس سُقْیاست سپس ثَنِیّه هَرْشا است که راه پیامبران است. و گوید که امروز در این راه، مسجدی که معروف باشد، جز این سه مسجد نیست؛ یعنی غیر از مسجد ذوالحُلَیف. گفتم سببش این است که حجاج این راه را ترک کرده‌اند و از طرف رَوحاء بر نازیه می‌گذرند و از آنجا به مَضیق الصَّفراء، سپس به بَدْر و بعضی از کسانی که این راه را طی کرده‌اند، گفته‌اند که بیشتر مساجدش موجود است. «(2)» سَمْهودی گوید: اسدی گفته است که ودّان نزدیک به هشت میل از راه برکنار است.

کسی که نمی‌خواهد در ابْواء منزل کند در آنجا فرود آید. و کسی که قصد آن داشته باشد از سُقیا به آنجا می‌رود. در آنجا چشمه‌های پرآب هست و هفت آبشخور و برکه قدیمی. سپس از آنجا بیرون می‌آید و به ثَنِیّه هرشا می‌رود میان آن و ودّان پنج میل راه است. به فرمان متوکل برای آن راه نشانه‌هایی بنا کرده‌اند و ستونهایی برآورده‌اند.

من می‌گویم که هر دو راه در جانب چپ کسانی است که امروز به ودّان می‌روند. راهی است بی‌آب و تشنه. کسانی که قدم در آن می‌نهند باید به قدر مصرف خود از بدر تا رابغ آب بردارند.

سَمْهودی گوید: هَرْشا امروز راه حاجیان مدینه است.

هَرْشا محل برخورد راه شام و مدینه است به سوی مکه. «(3)» 3- راه نجد که بر قَرَده می‌گذرد. کاروانهای قریش از آنجا می‌گذشتند. پیامبر (ص) سریّه‌ای به سرداری زید بن حارثه به آنجا فرستاد. زید راه بر یکی از کاروانها بگرفت. «(4)» مسعودی گوید: زید بن حارثه به موضع معروف به قَرَده رفت. قَرَده از سرزمین نجد است، میان رَبَذه و غَمْره و ذات عِرق از جاده عراق. در آنجا راه بر کاروان قریش که عازم شام

1- - بکری، معجم ما استعجم، ص 369.
2- - سمهودی، وفاء الوفا، ج 1، ص 168.
3- - سمهودی، ج 2، ص 172.
4- - ابن سعد، ج 3، ص 25.