حجاز درصدر اسلام صفحه 151

بود بربست و بر آن پیروز شد. «(1)» مسأله امنیت کاروانها یکی از مشکلاتی بود که اهل مکه با آن دست به گریبان بودند.

آنها توانستند مشکل خود را از طریق سیاسی حل کنند؛ بدین‌گونه یک سلسله معاهدات با قبایلی که بر سر راه کاروانهای بازرگانی‌شان بود بستند. تا امنیت کاروانها را تضمین کنند و خود نیز تجاوز نکنند. این معاهدات را «ایلاف» می‌گفتند که قرآن کریم در سوره مخصوصی از آن یاد کرده است.

شاید یکی دیگر از طرق سیاسی این بوده که میان برخی خاندانهای متنفذ قریش و آن قبایل روابط سببی برقرار می‌شده و جز این ما از چگونگی تضمین امنیت راههای ارتباطی آگاهی نداریم.

دگرگونیهای وضع راهها بعد از اسلام

چون دین اسلام بر حجاز و جزیرةالعرب سیطره یافت، ثبات و امنیت بر همه جا سایه افکند و غزوات پایان گرفت ولی نیاز به راههای ارتباطی، وارد مرحله تازه‌ای گردید، به چند جهت:

1- حرکت لشکرها: حجاز پایگاه دولت اسلامی بود، لشکرهایی که برای فتح دیگر جایها در حرکت می‌آمدند، از آنجا بسیج می‌شدند و این قاعده حتی بعد از تأسیس شهرهای اسلامی باز هم ادامه داشت. جنگجویان پس از فتح بلاد و پیروزی برخصم، به شهرهای خود باز می‌گشتند و در ثغور نمی‌ماندند. افزون بر این، نابسامانیها و شورشهایی که در عصر اموی و عباسی درحجاز به وقوع پیوست، چون شورش مدینه و شورش عبدالله بن زبیر و شورش محمد نفس زکیّه، ایجاب می‌کرد که قوای نظامی برای سرکوب آنها گسیل گردد. همچنین برخی شورشگران؛ چون خوارج، فتنه‌ها برانگیختند. این‌ها سبب می‌شد که به وضع راهها توجه خاص شود تا در موقع مناسب بتوان به جابه‌جا کردن لشکرها پرداخت.

2- نیازهای اداری: پدید آمدن دولت اسلامی نیاز به نظام مالی خاص داشت، مخصوصاً برایصرف مال در حجاز؛ از جمله جمع‌آوریصدقات بود از بدویان که در مناطق