حجاز درصدر اسلام صفحه 152

متعدد پراکنده بودند. جمع‌آوریصدقات ایجاب می‌کرد وضع راهها بهبود یابد تا عاملان بتوانند به آسانی به میان قبایل بروند. ما وصف اینگونه راهها را در آثار یاقوت و بکری فراوان می‌بینم.

چندی بعد حجاز فرمانبردار دولت عظیم اسلامی شد و مجبور بود به نظامات اداری کشور اسلامی گردن نهد. پس حجاز به چند منطقه اداری تقسیم شد و هر بخش برای ارتباط با مرکز حکومت نیاز به راههایی داشت و بالعکس.

3- احتیاجات مادی: رفع نیازهای مادی مردم حجاز که در مناطق مختلف پراکنده بودند پس از توسعه دولت اسلامی، از عوامل ساختن راهها بود. جاهایی بود که پیش از این خاموش و مرده به نظر می‌آمد، اکنون مقادیر زیادی تولیدات کشاورزی یا معدنی داشت که استخراج می‌شد.صاحبان آن مناطق برای کارهای داد و ستدِ خود به جاده‌هایی نیاز داشتند.

4- حج: حجاز به صورت مرکز مقدسی درآمده بود، زیرا دو مکان مقدس مسلمین- مکه و مدینةالرسول- در آنجا بودند. حج از ارکان اسلام و مدینه شهر رسول‌الله بود.

پیامبر (ص) سالهای پربار پایانی زندگی خود را در مدینه سپری ساخته بود و پیکر مطهرش در آنجا به خاک سپرده شده بود. به جز آن حضرت، شمار کثیری ازصحابه اولین، در آنجا خفته بودند. هر چه اسلام بیشتر پیشرفت می‌کرد و بلاد تازه‌ای را می‌گشود و بر شمار مسلمانان افزوده می‌شد، مسافران حجاز هم روی به فزونی می‌نهاد. تا جایی که از اواسط آسیا تا اقیانوس اطلس، حاجیان عازم سفر حجاز می‌شدند و اینها به راه نیاز داشتند.

مقام ارجمندی که حج در دین اسلام دارد و تأثیر حج در جلب مردم و حرص خلفا برای استفاده‌های سیاسی از حج، اهتمام آنان را به امور حجاز برانگیخت؛ از جمله توجه و اهتمام آنان به راههای ارتباطی بود. مثلًا برخی گردنه‌ها را برداشتند و در راهها برای راهنمایی مسافران نشانه‌هایی گذاشتند و ما در آتیه به تفصیل در این باره سخن خواهیم گفت.

امری طبیعی بود اگر بیش از هر راه فرعی به شاهراهها بپردازند؛ یعنی راههایی که حجاز را به شش منطقه یا اقلیم مهم می‌پیوست. چون مصر (و مغرب) و بلاد شام و کوفه (عراق و شمال ایران) بصره (و جنوب ایران) و یمامه (و مشرق جزیرةالعرب) و یمن (و جنوب جزیرة العرب).