حجاز درصدر اسلام صفحه 154

که در طول تاریخ اسلام تغییرات و دگرگونیهای اساسی در آن رخ نداده است، در شناخت آن اماکن، محقق را مددکار است.

هر چه زندگی اقتصادی در این دو شهر شکوفاتر می‌شده، بر اهمیت راه نیز می‌افزوده است. در ایامی که مکه اهمیت دیرین خود را به عنوان مرکز حج یا به عنوان یک بازار برای کاروانهایی که از یمن می‌آمده‌اند حفظ کرده بود، مدینه هم بعد از هجرت، شکوفایی شگرفی حاصل کرده بود زیرا علاوه بر امنیت، شمار باشندگان آن نیز فزونی گرفته و برای فعالیت و کار، میدان مناسبی شده بود. چون فتوحات مسلمانان گسترش یافت و دولت اسلامی نیرومند و نیرومندتر گردید، زندگی اقتصادی در مدینه هم شکوفایی دیگری حاصل کرد. حتی با آن که مقرّ خلافت به شام منتقل گردید، باز هم مدینه اهمیت خود را حفظ کرده بود. زیرا مکان گرفتنِ خلفا در شام، هرگز موجب آن نشد که مردم مدینه شهر خود را ترک گویند. مدینه مرکز حیات فکری و بزرگترین مراکز حیات اقتصادی بود.

توجه خلفا به مدینه و سعی در رساندن عطایای خود به اهل آن، و بذل مال و جوایز به رجال این شهر، در حصول این مقصود مؤثر بودند.

این شکوفایی تا اواسط قرن سوم هجری ادامه داشت، از آن روزگار به سبب بروز عواملی اوضاع مدینه از حیث اقتصاد دگرگون شد و این امر در راههای ارتباطی هم تأثیر بسیار داشت.

راه بین مکه و اقالیم شمالی آن؛ یعنی شام و مصر، از ساحل دریا می‌گذشت تا به جُحْفه می‌رسید. «(1)» جُحْفه میقات اهل مصر و شام بود اگرچه حجاج به مدینه نمی‌آمدند ولی اگر به مدینه می‌آمدند میقاتشان از ذوالحُلَیْفه بود. «(2)» نظر به این که حج یکی از فروع دین اسلام است، خلفا به آن اهمیت بسیار می‌دادند و در ایجاد و فراهم آوردن وسایل راحت حجاج، سعی وافر به کار می‌بردند. زیرا اهمیت و اعتبار حج اهمیت و اعتبار اسلام بود. از اقدامات ضروری که در این راه مبذول داشتند، بهتر کردن راهی بود که حجاج در این سفر می‌پیمودند.

از جمله این کارها یکی تأمین آب و مأوای مسافران بود، بخصوص نیازمندانشان. واقع