حجاز درصدر اسلام صفحه 16

فصل دوم: کتابهای عربی در باب مدینه و حجاز

اشاره

آن جنبش فکری که در حجاز و- بگونه‌ای خاص- در مدینه، از دیرباز؛ یعنی از آغاز ظهور اسلام به وجود آمده بود، در بلاد دیگر سابقه نداشت. از جوانب و جنبه‌های متعدد، این جنبش تحقیق در سیرت رسول‌الله (ص) و تراجم و انساب و تاریخ و شعر و فقه بود. این موضوعات هر یک به نحوی درباره حجاز بطور کلی و درباره مدینه بگونه‌ای خاص بود.

کتابهای سیره، ضمن آنکه به زندگی پیامبر (ص) می‌پرداختند، ذکر اماکن حجاز و ساکنان و عشایر آن را نیز از نظر دور نمی‌داشتند. قدیمترین کتابی که به دست ما رسیده، یکی تألیف ابن اسحاق و یکی تألیف واقدی است. سیره ابن اسحاق منبع اصلی مؤلفانی است که بعد از او پیرامون سیره پیامبر (ص) چیزی نوشته‌اند. این کتاب به تفصیل و جزء به جزء راهی را که رسول‌الله (ص) از مکه به مدینه به هنگام هجرت پیموده است شرح داده. و نیز راهی که از مدینه به بدر طی کرده و همچنین راهی را که از مدینه به ذوالعُشَیْره و از مدینه به تبوک پیموده است. ابن اسحاق همه منزلهایی را که پیامبر (ص) در آن فرود آمده برشمرده و بیان کرده است. علاوه بر آن به بعضی از طرق قوافل مردم مکه و مسیرهایی را که می‌پیموده‌اند اشارت کرده است. ولی واقدی در بسیاری از آنچه از سیره پیامبر (ص) نوشته از ابن اسحاق پیروی کرده وی به تحدید بیشتر اماکنی که آورده اهتمام خاص دارد و فواصل آنها را به میلها و بریدها معین کرده است.

البته کتب سیره بیشتر مباحث خود را بر زندگی پیامبر (ص) و کارهای او متمرکز کرده‌اند و از این رو اغلب معلومات متعلق به اوضاع حجاز و جغرافیای آن و مردم حجاز، که در