حجاز درصدر اسلام صفحه 166

برآورده‌اند. «(1)» آنگاه در شاهراهها تغییراتی پدید آمد؛ مثلًا سمهودی بر عبارت اسدی تعلیقی می‌آورد که آن دو راه، امروزه در جانب چپ راه مردم است در پایین ودّان. راهی است بی‌آب هر که بخواهد از آن راه بگذرد باید با خود آب بردارد.

در باب هَرشی که محل برخورد راه شام به راه مکه به مدینه است سَمْهودی گوید:

هَرْشا امروزه راه حاجیان مدینه است ولی پیش از این هَرْشی در جانب چپ آنها قرار می‌گرفت. زیرا آنان درصحرای خَبْت حرکت می‌کردند و ودّان پایین آن است بر سر راه رابغ.

در قدیم آنجا محل برخورد هر دو راه بود. هرکس یکی از آن راه‌ها را بپیماید، به آنجا می‌رسد که آن دیگر رسیده است.

و نیز سَمْهودی از مطری نقل می‌کند که چون کسی در کنار مسجد معروف به مسجد غزاله باشد، راه پیامبر (ص) به مکه در جانب چپ اوست رو به قبله. و این راهی است از قدیم شناخته شده، سپس به سُقْیا رود و از سُقْیا به ثَنِیَّة هَرْشی و آن راه پیامبران است (طریق الانبیاء) و گوید که امروز در این راه مسجدی نیست جز مسجد ذوالحُلَیفه. سبب این است که حجاج راه قدیم را ترک گفته‌اند. کسانی که از آن راه رفته‌اند می‌گویند: بسیاری از مساجد هنوز موجود است. «(2)» مؤلف دُرَر الفوائد المضیئه گوید: این راه میان مدینه و مکه است. راه حاجیان، به مقدار ده روز یا بیشتر. ولی راه دیگری هم هست به نام درب الماشی که مسافت آن پنج روز راه است؛ به عبارت دیگر نصف آن راه. همچنین راه دیگری هم هست غیر از راه درب که معمول و متعارف است. عربها و قافله‌ها از آن راه هم به مکه روند. آن را درب الظّهر گویند که اگر حاجیان از آن راه بتوانند بروند راهشان بسی نزدیکتر شود. البته آن راهصعب و در بسیاری از جاها باریک است که مردم از خطرات آن می‌ترسند و بر همان راه معمول می‌روند. «(3)»

1- - سمهودی، ج 2، ص 172.
2- - سمهودی ج 2، ص 172.
3- - درر الفوائد المضیئه، ص 440.