حجاز درصدر اسلام صفحه 17

آنها آمده است، عارضی و فرعی است. فقط از آن رو از آنها یاد شده که با زندگی پیامبر (ص) رابطه داشته‌اند. همچنین اغلب اماکنی که در این کتابها آمده، منحصراً در اطراف مدینه یا در فاصله میان مکه و مدینه قرار گرفته‌اند.

دیگر آن که کتب سیره با وجود قدمتشان، بیش از یک قرن بعد از پیامبر نوشته شده‌اند و در این مدت حوادث بسیاری اتفاق افتاده و تحولات بسیاریصورت گرفته که یقیناً در کتب سیره داخل شده است. دلیل روشن بر این مدعا ضبط مسافات به میل و بَرید است که در عصر اموی و عباسی معمول شده و در زمان پیامبر (ص) وجود نداشته است.

اما کتب انساب؛ کهن‌ترین کتاب از این‌گونه، که به دست ما رسیده، کتاب «النسب الکبیر» تألیف هِشام بن محمد کلبی است و «نسب قریش» اثر مُصْعب زُبیری است که زبیر بن بکّار بر آن اعتماد کرده و مقادیری نیز بر آن افزوده است. این دو کتاب برای کسانی که بعد از آنها آمده‌اند دو مأخذ و منبع مهم بوده است. در هر دو آنها معلومات بسیار و ارزشمندی در باب عشایر و خاندانها و شخصیتهای مبرز و مکانت اجتماعی و نقش سیاسی آنها آمده است.

همچنین اشارتهایی به محل اقامت و املاک و ثروتهای آنهاست. اما این کتابها محور بحثشان انساب است و منحصر به حجاز نیست.

اما کتب تراجم؛ قدیمترین آنها که به دست ما رسیده، کتاب «الطبقات الکبیر» است، تألیف ابوعبدالله محمد بن سعد معروف به «کاتب واقدی». طبقات ابن سعد هشت جلد بزرگ است. که جلد اول و دوم آن در زندگی پیامبر است و جلد سوم و چهارم و پنجم در زندگیصحابه آن حضرت و تابعینصحابه؛ از مردم مدینه و مکه و جلد ششم در تراجم احوال کوفیان است و جلد هفتم در تراجم احوال بصریان و اهل خراسان و شام و مدائن و جلد هشتم در احوالات زنان است. از این فهرست معلوم شد که جلدهای اول و هشتم اهل حجاز را دربرمی‌گیرد. در درجه اول ابن سعد در نگارش طبقات خود به واقدی متکی بوده، هر چند از بسیاری دیگر مطالبی مختصر یا مفصل نقل کرده است.

ابن سعد علاوه برتاریخ، مطالب بسیاری در باب جنبش فکری و مظاهر زندگی اجتماعی چون لباسها و زینتهای مردم آورده است. همچنین اطلاعات مفیدی در باب اماکن و نحوه مالکیتها به دست می‌دهد. ولی این معلومات غالباً در سرتاسر کتاب پراکنده است. ابن سعد به قرّاء و زهاد نیز توجه بسیار نموده و فصلهای طویلی را به آنها اختصاص داده ولی