حجاز درصدر اسلام صفحه 172

ابوعلی هَجَری گوید: ذات الجَیْش دره‌ای است در طرف راستِ کسی به مکه می‌آید و محاذی حُفَیره یاقوت گوید حُفَیْره منزلی است میان ذوالحُلَیفه و ملل که حجاج از آن گذرند.

بالای حُفَیره پیش ازصلصین به بئر ابو عاصمه می‌پیوندد و پایین آن به سمت بطحاء می‌رود و از آنجا به میان آن دو کوه در وادی عتیق می‌رسد. و ذات‌الجیش در وادی ابوکبیر که بالای مسجدالحرام و معرّس است می‌ریزد و آن جانب غربی اعظم به ذات‌الجیش می‌رسد و طرف دیگر آن به بطحاء. «(1)»

اعْظَم

اما اعْظَم، بکری گوید: اعْظام مکانی است نزدیک ذات الجَیْش، در هشت میلی مدینه. «(2)» و در جای دیگر گوید: اعْظام کوهستانی است معروف درصدر ذات الجَیْش. سَمْهودی گوید: اعْظَم کوهی است بزرگ در شمال ذات الجَیْش. از مجد روایت می‌کند. و در کتاب هَجْری از محمد بن قلیع از مشایخ او روایت می‌کند که بر سر کوه اعْظَم قبر پیامبری است یا مردیصالح. و مطری گوید که اعْظَم در جانب شمالی ذات الجَیْش است. «(3)» اما مُشَیْرِب، مکانی است میان کوهها در شمال ذات الجَیْش میان آن و خلائق ضَبُوعه واقع شده و ضَبُوعه منزلی است نزدیک یَلْیَل. «(4)» اما وادی ابوکبیر، وادی معروفی است. وادی ذات الجَیْش بدان می‌ریزد. منسوب است به ابوکبیر بن وهب بن عبد بنِ قُصَیّ. نسل عبد بن قُصَیّ بر افتاده است.

نزدیک ذات الجیش کوه ارنم است در هشت میلی مدینه. «(5)»

تُربان

ابن سعد گوید: تُرْبان بین مَلَل و سَیاله است بر سر راه مکه. و ابوزیاد الکِلابی گوید:

وادیی است میان ذات الجَیْش و مَلَل و سَیاله بر سر راه مکه، در آنجا آبهای بسیار و گوارا

1- - یاقوت، ج 2، ص 297.
2- - بکری، ص 171.
3- - سمهودی، ج 1، ص 69.
4- - سمهودی، ج 1، ص 69.
5- - بکری، ص 1113.