حجاز درصدر اسلام صفحه 209

آمده باشد. رسول خدا (ص) آن نظامات را باقی گذاشت و اداره شهر را به دست رجال پیشین آن سپرد. ولی تطور احوال پس از ظهور اسلام با نقائص و کمبودهای نظامات متداول مواجه شد. بویژه حج با وجود تزاید شمار حجاج به سبب انتشار اسلام، زمانش جداً کوتاه بود. بنابراین سازمان متعلق به حج فعالیتش منحصر به زمان حج می‌شد. پس در کنار سازمان اداری حج، بعد از فتح اسلامی، سازمان تازه‌ای به وجود آمد که مقتضی موقعیت و تحولات تازه بود.

تردیدی نیست که تقسیمات اداری در درجه اول تحت تأثیر اوضاع جغرافیایی است که این تقسیمات را مشخص می‌کند و به هر یک رنگ و حال و هوای خود را می‌دهد. ولی عوامل دیگری هم در به وجود آمدن تقسیمات اداری مؤثر افتاده‌اند؛ از آن جمله احوال سیاسی و اجتماعی و امور نظامی و امنیتی است. این عوامل آنچنان نیرومند بودند که مسلمانان را واداشتند که تنها به مراعات عوامل جغرافیایی بسنده نکنند. پس تقسیم اقلیم را به منطقه تِهامه و غَور و حجاز و نجد مراعات ننمودند. همچنانکه پیش از اسلام در آنجا جز شهرها و قریه‌ها و داره‌ها و قبایلی که برای هر یک از آنها منطقه محدودی بود، وجود نداشت که مراعات و ابقای آنها دشوار نماید.

اساس کلی سازمان اداری در حجاز، به عهد پیامبر باز می‌گردد. پس از هجرت توانست به صورت دولتی درآید با سازمانهای خاص خود که منبعث باشد از اهداف اسلام و نیز موقعیتی که پیامبر را احاطه کرده بود. این دولت در آغاز کار منحصر به مدینه بود. سپس به تدریج سلطه آن به مناطق مجاور امتداد یافت. تا آنجا که مکه را هم دربرگرفت. سپس تمام بلاد حجاز و بیشتر اقالیم جزیرةالعرب را. معلوم است که انتشار و گسترش دولت اسلامی در این بلاد همراه انتشار دین اسلام بوده است و در بیشتر مناطق به گونه‌ای مسالمت‌آمیز بود، و از طریق تنظیم موافقت‌نامه‌ها و عقد پیمان‌ها با قبایل و رؤسای آنها. اینان بر طبق آن معاهده نامه‌ها، پیوستن به دولت اسلامی را گردن می‌نهادند. از مطالعه متن آن معاهده‌نامه‌ها برمی‌آید که پیامبر در درجه اول به نشر اسلام و سلطه دولتی آن توجه داشته است. از این رو اهتمام بسیاری به تحمیل سازمانهای پیچیده اداری یا به تحمیل یک سیاست نیرومند که به تبدیل اساسی در اوضاع موجود منجر شود، اهتمام نمی‌ورزید. علاوه بر این به هنگام ظهور اسلام در حجاز یک سازمان سیاسی برتر یا دولتی که سلطه همه جانبه داشته باشد وجود نداشت؛ به عبارت دیگر برای هر یک از قبایل و عشایر و قریه‌ها دولتی بود قائم به خود که در