حجاز درصدر اسلام صفحه 22

محمد بن حسن بن زباله

سَمْهودی گوید: ابن زَباله و یحیی [بن الحسن العلوی] قدیمی‌ترین کسانی هستند که تاریخ مدینه را نوشته‌اند و بدون شک ابن زَباله قدیمی‌تر از یحیی است؛ زیرا چنانکه از گفتار او برمی‌آید، کتابش را در سال 199 ه. نوشته است. محمد بن حسن بن زَباله یکی از اصحاب مالک بن انس است. «(1)» ابن زَباله، شیخ زبیر بن بکّار است. «(2)» و او کتاب ابن زَباله را روایت کرده است. «(3)» ابن زَباله در سال 199 ه. کتاب «اخبار المدینه» را نوشته و جز آن اثر دیگری از او ذکر نشده است. کتاب «اخبارالمدینه» از میان رفته ولی مورخان بعد، مطالبی از آن نقل کرده‌اند؛ مثلًا طبری در تاریخ خود یازده مورد و ابن رُسْته در «اعْلاق النَّفیسه» چهار مورد، همچنین ابن‌النّجار در کتاب «الدّرة الثمینه فی تاریخ المدینه» بیست مورد که بیشتر از طریق زبیر بن بکّار است. زین‌المراغی در «تحقیق النصره بتلخیص معالم دارالهجره» شصت مورد. سَخاوی در کتاب «التحفة اللّطیفه فی تاریخ المدینة الشریفه» در چند مورد. ولی بیش از همه سَمهودی در کتاب «وفاءالوفا» از کتاب ابن زَباله نقل کرده است، سَمْهودی- جز مواردی که مطالبی از او آورده ولی نامش را نبرده- سیصد و پنجاه مورد از او روایت کرده است. از آنجا که کتاب ابن زباله از میان رفته، ما به آنچه سَمهودی از آن نقل کرده اعتماد می‌کنیم و بدین وسیله به سرچشمه فکر و اندیشه او راه می‌یابیم. هر چند سمهودی، چنانکه خود اشاره می‌کند، همه آنچه را که ابن زَباله در تاریخ خود آورده، نقل نکرده است؛ مثلًا مطالب او را درباره یهود بکلّی حذف کرده است. «(4)» همچنین بعضی از مباحث را خلاصه کرده یا به مطالبی که از دیگران گرفته درآمیخته است. سَمْهودی با آن که آن همه از ابن زَباله نقل کرده روایات او را «ضعیف» قلمداد می‌نماید. «(5)» ابن زَباله از ذکر نام شیوخی که از آنها روایت می‌کند، غفلت نمی‌ورزد؛ مثلًا بیش ازصد

1- - سمهودی، وفاءالوفا، ج 1، ص 252.
2- - سمهودی، ج 1، ص 150.
3- - سمهودی، ج 1، ص 14.
4- - سمهودی، ج 1، ص 116.
5- - سمهودی، ج 2، ص 33.