حجاز درصدر اسلام صفحه 251

در قرآن کریم نصابصدقات و طریقه گردآوری آنها معین نشده است. در احادیث پیامبر است که نصابصدقات معین شده ولی تردیدی نیست که تأکید بعضی از نامه های پیامبرص- که بایدصدقات از مواشی و اموال اغنیا گرفته و به فقرا داده شود؛ یعنی جمع آوری و مصرف، محصور در خود عشیره است. هم اوست که برای ما توضیح می‌دهد که به چه سبب اموال و مواشیی که از جمع آوری صدقات به دست پیامبرص- می رسید اندک بود. با وجود آن که اسلام توسعه یافته بود و در اواخر حیات آن حضرت سراسر جزیرةالعرب را دربرگرفته بود.

خود داری از پرداختصدقات مهمترین سبب حرکت ردّه بود که ابوبکر آن را سهل نینگاشت و دربرابر آن به پیکار برخاست. مهمترین نتیجه‌ای که از این پیکار حاصل شد پایان دادن به جنبش ردّه و ملزم ساختن قبایل به پرداخت زکات بود. حال که چنین شده بود می‌بایست مقدار آن تعیین گردد و نصاب آن مشخص شود و روش گردآوری آن سامان گیرد.

درست است که خلفا به قدرت حق توانستند مرتدان را خاضع سازند و آنان را به ادای فریضه وادارند ولی آنان عملًا در تعیین مقدار و جمع آوری آن بر حسب اوضاع عمومی اسلام عمل می‌کردند، به گونه‌ای که با اوضاع و احوال جزیرةالعرب موافقت داشته باشد.

برای مواشی کهصدقه در آن واجب بود، حدی معین شد، این حد را فقها نصاب می‌گویند. مقدار آن با مالیاتی که از اموال دیگر می‌گرفتند منسجم بود؛ یعنی از هر چهل، یک عدد بود. در کتب فقهی انواع حیوانات و سنّ و احوال آنها معین شده، بگونه‌ای که نصاب زکات و مقدار زکات آنها با این اساس منسجم است.

اساس اصلی اقتصادصحرا اقتصاد طبیعی است. یعنی مبادله جنس به جنس. زیرا پول در نزد بدوی اندک است و ثروت مهم او همان حیوانات اوست؛ چون شتر و گوسفند.

گاوهم در آنجا بسیار کم یافته شود. از این رو خلفا اصرار نمی‌ورزیدند کهصدقات به پول نقد گرفته شود. در حالی که نظام مالی اسلامی بر اساس نقود استوار بود. گردآوریها و هزینه ها همه با پول سنجیده می‌شد.

روایت است که عمر بن خطاب به هنگام مرگ، به کسی که بعد از او عهده دار امر خلافت می‌شد وصیت کرد که به اعراب بدوی نیکی کند و از آنها دینار و درهم نستاند. «(1)»