حجاز درصدر اسلام صفحه 26

از این عناوین می‌توان به وسعت افق کار مدائنی و اهتمام او به جنبه‌های اداری و اجتماعی و مالی که ابن اسحاق و واقدی و بسیاری از مورخان سیره، که پیرو این مؤلفان بوده‌اند، به آنها توجه نکرده‌اند، پی برد. البته بجز ابن سعد که در این گونه موضوعات نیز وارد شده ولی به منابعی که از آنها استفاده کرده اشاره ننموده است. دشوار است تصور کنیم که غفلت مورخینِ سیرت و ابن سعد از مدائنی به سبب عدم اعتماد آنها به او بوده است، در حالی که طبری آنچنان به او اعتماد کرده است. نیز فهم این معنا هم دشوار است که چرا مورّخانِ دوره‌های بعد از همه آثار مداینی، بهره گرفته‌اند ولی کتاب او در باب مدینه و زندگی رسول‌اللَّه (ص) به فراموشی سپرده شده است.

عمربن شَبَّه

از کسانی که تاریخ مدینه را نوشته‌اند عمر بن شَبَّة النَّمِری است. او به سال 173 هجری زاده شد و زمانی دراز در بغداد زیست. سپس به سامراء نقل کرد و در آنجا به سال 262 هجری درگذشت. ابن شَبّه معاصر یحیی بن حسن و اندکی پیش از او بوده است. «(1)» ابن ندیم گوید: ابن شبّه را کتابهایی است در باب بصره، کوفه، مکه و مدینه و امرای هر یک از آنها. غیر از اینها کتابهایی در حوادث تاریخ اسلام دارد. و آثاری در شعر و انساب و لغت. می‌توان گفت که او از نخستین کسانی است که کتابهایی درباره دیگر شهرها هم علاوه بر مدینه نوشته است. بویژه درباره شهرهایی که با یکدیگر رقابت و همچشمی داشته‌اند. ابن شَبَّه در آثار خود کمتر گرایشهای جغرافیایی داشته بلکه بیشتر به جنبه‌های اعتقادی و فلسفی پرداخته زیرا به نظر او این جنبه در تاریخ شهرها اهمیت بیشتری دارد.

در خور توجه است که طبری بیشتر مطالب مدائنی را از طریق ابن شَبَّه نقل کرده. به عبارت دیگر او نخستین راوی مداینی است. آیا می‌توان گفت که کتابهای ابن شَبّه درباره مدینه در اصل تألیف مدائنی است و ابن شبه فقط راوی آنهاست؟ ما به این معتقد نیستیم، زیرا اگر چنین بود مورخان، همچنانکه به روایات او از مدائنی در حوادث دیگر اشاره کرده‌اند،