حجاز درصدر اسلام صفحه 272

نگهبانان آن را قدرت و توانی عظیم بود. نگهبانان هر ناحیه سران قوم و اشراف آنها بودند. از این رو عامل ضریّه را عامل الشّرف می‌گفتند. «(1)» مرتع ضَریّه سابقه‌ای دیرین دارد که به زمان جاهلیت می‌رسد. ضَرِیّه منازل بنی آکل المرار از قبیله کِنده بوده است «(2)» و به قول ارجح مقر فرمانروایی آنها که از آنجا بر قبایل نجد و بلاد آن سیطره یافتند. قبر کُلَیب نیز در آنجاست. «(3)» شاید کلیب آنجا را مقر خود قرار داد تا مواریث و سنن آلِ کِنده را زنده دارد و به فرمانروایی پرداخت تا کشته شد. قتل کُلَیْب سبب یک سلسله جنگهایی شد موسوم به جنگهای بسوس و از نتایج این جنگها عدم تکوین دولت کُلَیبی به جای کِنده بود. دیگر آنکه یک سلسله ناآرامیها در جزیرةالعرب پدید آمد و تَغْلِب را از ارتفاعات نجد دور ساخت و از ضریّه که قبایل کِلاب و غنی در آن، مکان گرفته بودند، برکند.

اهمیت ضَریّه مربوط به اهمیت موقعیت جغرافیایی آن نیست بلکه به سبب اهمیت اقتصادی آنجاست. زیرا بیشتر معادن طلای جزیرة العرب در آنجا یا در نزدیکی آن است. و پیکارهای کِنده و تغْلِب سببش دست یافتن و استخراج این معادن بوده است.

منطقه ضریّه به سبب داشتن چشمه ها و چاهها و آبهای بسیار مناسبتر برای زراعت و از دیگر مناطق ممتاز است. سَمْهودی به نقل از هَجَری شماری از چشمه ها و مزارعی که در عهد اسلامی در ضَریّه به وجود آمده یاد می‌کند، این مزارع مربوط به عصر جاهلی بوده‌اند و مسلمانان آنها را توسعه بخشیدند و چاهها را بیشتر حفر کردند. شکوفایی کشاورزی ضریّه در عصر جاهلی انگیزه توجه مسلمانان به ضریّه و احیای آن بود.

سمهودی گوید: عثمان بن عفّان آبی از آبهای بنی ضُبیبه را که نزدیکترین آبهای غنی به ضریّه بود خرید. این آب که بَکْره نام داشت از بلندیهای بَکَرات در ده میلی ضریّه می‌آمد و به مرتع عثمان می‌رفت. مردمی از قبیله ضباب نزد پسران عثمان آمدند و خواستند تا اجازت دهد که از بَکْره آب برگیرند. اجازت دادند و تا امروز در دست آنهاست.

عثمان در ناحیه‌ای از زمین غنی، خارج از مرتع چشمه‌ای برآورد. در حوزه آبی که آن را نَفْی می‌گفتند: این آب در پانزده میلی اضاخ بود. و نهری حفر کرد. و عمالش در آنجا قصری

1- - سمهودی، ج 2، ص 323.
2- - یاقوت، ج 3، ص 285 و سمهودی، ج 2، ص 227.
3- - سمهودی، ج 2، ص 22.