حجاز درصدر اسلام صفحه 29

زبیر بن بَکّار

زبیر بن بکّار نیز از کسانی است که درباره مدینه و اماکن مجاور آن سخن گفته است.

زبیر بن بکّار در سال 256 رخت از جهان کشیده است. او شاگرد ابن زباله و راوی کتاب او بود. «(1)» زبیر بن بکّار در موضوعات مختلف قلم‌فرسایی کرده است. چون شعرا، مغنیان و نسب قریش. او داناترین مردم به نسب قریش بویژه آل زبیر بود. او در این کتاب بر کتاب عمّ خود مَصْعَب الزبیری اعتماد کرده و با آوردن مطالبی ارزشمند آن را ادامه داده است.

زبیر همچنین کتاب «اخبار المدینه» را نوشته است. و نیز کتابی درباره عقیق که آن را «یاقوت‌العقیق» یا «عقیق المدینه» یا «العقیق فی المدینه» نامیده. سَمْهودی می‌گوید که نام کتاب او «معارف العقیق» است. «(2)» این فقیه همدانی می‌گوید: در باب عقیق و قصرها و وادیها و اماکن آن اخبار بسیاری نقل شده و زبیر بن بَکّار در این باب کتاب مستقلی تألیف کرده است.

اما کتاب «اخبارالمدینه» زبیر مفقود شده و ما را از چند و چون آن دقیقاً خبری نیست.

زیرا آنچه سمهودی از آن نقل کرده کمتر از آن است که بتوان درباره آن نظری روشن داد.

آنچه بر دشواری کار می‌افزاید این است که زبیر بن بَکّار شاگرد ابن زَباله و راوی کتاب اوست و مورخان مدینه در نگارش تاریخ مدینه بر ابن زباله تکیه کرده‌اند و از این جهت از زبیر بن بَکّار در باب مدینه مطالب اندکی آورده‌اند. مثلًا سمهودی که در باب مدینه مفصلترین کتاب را نوشته، جز در باب عقیق فقط به دو روایت آن هم یکی راجع به اراضی بنی مَغاله و حُدَیله (ج 1،ص 150 و عین همین مطلب را در یاقوت ج 1،ص 748 نگاه کنید) دیگر در باب مؤذّن مسجد احزاب است (ج 2،ص 43 و نیز بنگرید به یاقوت ج 1،ص 147) اما باقی نصوص و مطالب که از زبیر روایت کرده اشاره کرده است که زبیر آنها را از ابن زباله گرفته است (بنگرید مثلًا به ج 1،ص 14- 13 وص 391، ج 2،ص 188).

یاقوت از زبیر در باب اماکن مدینه مطالبی نقل کرده. بعضی را در پیش آوردیم و